پول نیوز، مازیار دانیالی- حدود 40 درصد از برق جهان به واسطه سوزاندن زغال سنگ تولید شده و از این نظر، پس از نفت بیشترین سهم را در مصرف انرژی جهانی دارد. این در شرایطی است که ذخایر قابل استفاده زغال سنگ همانند ذخایر نفت، در آینده ای نه چندان دور به اتمام خواهند رسید. در واقع، می توان گفت هیچ منبع انرژی در جهان، توانایی تحمل فشار افزایشی رشد تقاضا را ندارد.

بنابر آمار اداره اطلاعات انرژی آمریکا، چین طی سال 2010 بیش از 3.7 میلیارد تن زغال سنگ مصرف کرده که در مقایسه با آمار 1.2 میلیارد تنی سال 2000، رشد چشمگیری را نشان می دهد. امروزه و در شرایطی که چین تقریبا دو برابر آمریکا زغال سنگ مصرف می کند، میزان ذخایر زغال سنگ این کشور تقریبا نصف ذخایر زغال سنگ آمریکا است.

طی چند سال گذشته، زغال سنگ همواره در پس زمینه رشد اقتصادی چشمگیر چین قرار داشته و سه چهارم از برق مورد نیاز این کشور را نیز تامین می کند. از این رو، برای چرخش چرخ دنده کارخانه ها، تامین روشنایی و مهمتر از همه رشد تولید ناخالص داخلی، چین به روند روز افزون تامین زغال سنگ نیازمند است.

اما همانطور که نفت طی چند سال اخیر شاهد رشد بی سابقه ای قیمت خود بوده، پسرعموی هیدروکربنی آن نیز شرایط مشابهی را تجربه کرده است. در سال 2008 و طی دوران اوج رونق جهانی تقاضا برای کالاهای اساسی، قیمت زغال سنگ به 200 دلار در هر تن رسید که با قیمت 147 دلاری هر بشکه نفت خام هماهنگ بود.

اما با آشکار شدن اثرات رکود اقتصادی جهان، قیمت نفت با کاهش 70 درصدی مواجه شد. اگرچه کاهش قیمت زغال سنگ همانند نفت نبود، اما ارزش آن تقریبا به نصف کاهش یافت. با وجود این، طی دوران بهبود شرایط اقتصاد جهانی، بار دیگر قیمت هر دو محصول روندی افزایشی را در پیش گرفت.

در اقتصاد امروز، به منظور افزایش شاخص تولید ناخالص داخلی، کشورهای مختلف جهان نیازمند مصرف هرچه بیشتر هیدروکربن ها هستند. از این رو، چین که به عنوان یکی از موتورهای رشد اقتصادی جهانی شناخته می شود، با سرعتی بی سابقه در حال استخراج ذخایر زغال سنگ خود است. برنامه های رشد ارائه شده نیز حاکی از مصرف سالانه 5 میلیون تن زغال سنگ هستند که یک سوم بیشتر از میزان مصرف فعلی چین است.

در حال حاضر، چین نیمی از تولید زغال سنگ جهان را به خود اختصاص داده، اما کمتر از 15 درصد از ذخایر این سوخت فسیلی را در اختیار دارد. همچنین، میزان مصرف سالانه زغال سنگ چین از مجموع مصرف زغال سنگ آمریکا و اروپا بیشتر بوده و این کشور به یک واردکننده محض مبدل شده است.

دولت پکن به شدت در تلاش است تا نیازهای فعلی خود را تامین کرده و از این رو شرکت های چینی اهدافی فراتر از مرزهای داخلی را دنبال می کنند. بر همین اساس، شرکت های دولتی طی بازه زمانی 2005 تا 2010 بیش از 32 میلیارد دلار برای خرید شرکت های معدن کاوی خارجی هزینه کرده اند. اما به رغم توسعه و افزایش مصرف زغال سنگ، چین همچنان وابستگی شدیدی به نفت دارد.

از سوی دیگر تقاضا برای سوخت در هند نیز روندی افزایشی را دنبال می کند. بنابر اعلام "پانل بین دولتی تغییرات آب و هوایی"، افزایش دو برابری مصرف زغال سنگ جهان طی دو دهه آینده پیش بینی شده است. اما پرسش بزرگ این است که این میزان زغال سنگ از چه منابعی تامین خواهد شد؟

به اعتقاد برخی کارشناسان صنعتی، ذخایر زغال سنگ برای تولید برق طی 200 سال آینده کافی خواهند بود. از یک منظر شاید حق با آنها باشد زیرا جهان هیچ گاه به طور کامل از زغال سنگ و نفت تهی نخواهد شد. اما با توجه به سرعت بالای استفاده از ذخایر در دسترس و مقرون به صرفه، این بازار در آینده محدودیت های بسیاری را تجربه خواهد کرد. البته این سرنوشتی است که تمامی سوخت های فسیلی، روزی با آن مواجه خواهند شد.

همان گونه که مشخص است میزان تامین زغال سنگ موجود از نظر اقتصادی، حداقل با توجه به آهنگ سریع مصرف جهانی و درجه کیفیت این ماده، بسیار کمتر از آن چیزی است که گمان می کنیم. محتوای انرژی زغال سنگ های درجه یک مانند "آنتراسیت" و "بتمنس" می تواند پنج برابر بیشتر از نمونه های دیگر مانند زغال سنگ "چوب نما" (قهوه ای) باشد. متاسفانه زغال سنگ قهوه ای، فراوان ترین نوع این ماده بوده و آنتراسیت که بهترین نمونه زغال سنگ محسوب می شود، به سرعت در حال نایاب شدن است.

در این میان، انرژی هسته ای یکی از جایگزین های بالقوه برای نفت و زغال سنگ محسوب می شود. اما توسعه و فراگیر شدن هرچه بیشتر این انرژی نیز با چالش هایی مواجه است. آخرین نمونه، فاجعه نیروگاه فوکوشیما در ماه مارس 2011 بوده که موانع جدیدی را برای مبدل شدن انرژی هسته ای به منبع سوخت اصلی آینده ایجاد کرده است. تا پیش از این حادثه، افزایش نگرانی ها درباره انتشار گازهای گلخانه ای، جایگاه ویژه ای را برای توسعه انرژی هسته ای فراهم کرده بود.

با بررسی میزان واردات سوخت ژاپن، به راحتی می توان نقش بسیار مهم نیروگاه های هسته ای در تامین انرژی مورد نیاز این کشور را نمایان کرد. ژاپن روزانه 4.5 میلیون بشکه نفت مصرف می کند و پس از آمریکا و چین، سومین مصرف کننده بزرگ نفت جهان محسوب می شود. میزان تولید نفت این کشور تنها 150 هزار بشکه در روز بوده و از این رو، هزینه های چشمگیر سوخت های فسیلی برای این کشور قابل محاسبه است.

با توجه به آنچه که گفته شد، می توان نتیجه گرفت که به رغم نوسان های چند سال اخیر، نفت همچنان از جایگاهی ممتاز در زمینه تامین انرژی مورد نیاز جهان برخوردار بوده و زغال سنگ، انرژی هسته ای و دیگر منابع انرژی نمی توانند به طور کامل جایگزین این منبع ارزشمند شوند.