پول نیوز، ابوالفضل بهمنی* - از دو سال گذشته موضوع قرارداد سلف موازی در شورای عالی بورس تصویب و
پیرو درخواست شركت ملی نفت ایران، برای تأمین مالی و معاملات نفتی، این
قرارداد در سازمان بورس پیگیری و اجرایی شد.

در این قرارداد امكان معامله مجدد قرارداد سلف موازی پیش از زمان سررسید وجود دارد كه در معاملات سلفی كه پیش از این انجام می شد، این امكان تا زمان سررسید وجود نداشت. بر اساس این طرح ، كالا توسط فروشنده به سرمایه گذار فروخته می شود كه به آن سلف اولیه می گویند و معامله بعدی به پشتوانه سلف اولیه انجام می شود.

سلف موازی قراردادی است كه بین فرد دوم خریدار به فرد بعدی منعقد می شود ولی همان كالا نیست، یعنی فرد كالایی را كه شخص اول خریداری كرده، نمی خرد، مشخصات همان است، اما همان كالا نیست و در این شرایط مفهوم استاندارد مطرح می شود.

در تحویل كالا ضمن عقد قرارداد یك عقد دیگر به نام عقد حواله صادر و در آن زمان سلف موازی منعقد می شود كه از نظر فقهی این مسئله لازم است و هر دو طرف متعهد به آن هستند. همچنین كسانی كه این قرارداد را خریداری می كنند تعهد خود را در خصوص فروشنده اولیه حواله انجام می دهند.

در هیات پذیرش قراردادی طراحی شد كه دارای مشخصاتی است كه یك بخش به مشخصات و ابعاد چیزی است كه معامله می شود مثل حجم قرارداد، زمان سررسید، مكان تحویل و به طور كلی مشخصات فیزیكی وشیمیایی كالا است. بنابراین قرارداد سلف نفتی یك قرارداد تركیبی است كه دارای دو آپشن اختیار است كه طرفین به یكدیگر می دهند. این قرارداد از نوع اروپایی بوده و در زمان سررسید قابلیت اعمال دارد.

همان طور كه از تعریف اختیار مشخص است بنا به خواست دارنده اختیار یا اعمال می شود یا نه كه این اعمال اختیار یا به نفع است یا به ضرر یا بی تفاوت. در زمان طراحی این قرارداد شركت ملی نفت ایران اعلام كرد می خواهد قرارداد سلفی را بفروشد كه خریدار اطمینانی از سود آن داشته باشد بنابراین برای این نیاز شركت ملی نفت ایران دو اختیار را در نظر گرفت.


وجود دو اختیار برای پوشش ریسك فروشنده و خریدار

بر اساس این دو اختیار شركت ملی نفت ایران برای اینكه ریسك خود را پوشش دهد، اعلام كرد اگر از یك سقفی به طور مثال 180 دلار قیمت نفت بالاتر رفت آن را پوشش نمی دهم و اختیار دارم به جای تحویل نفت به قیمت روز ،كالا را از دارنده قرارداد خریداری كنم در غیر این صورت اگر بخواهد تحویل بگیرد شرایطی دارد كه باید رعایت كند.

اختیار بعدی كه در این قرارداد وجود دارد این است كه اگر امروز این نفت به قیمت 100 دلار عرضه می شود همزمان با عرضه كه با سررسید 4 سال است اختیار فروش به دارنده اوراق بر روی نرخ 140 دلار داده می شود و خریدار بر این اساس مطمئن است اگر قیمت در زمان سررسید پایین تر از این نرخ بود و متضرر می شد با نرخ 140 دلار به شركت ملی نفت ایران آن را بفروشد، اگر نخواست نیز می تواند بگوید نفت را تحویل می گیرم.


روند پیش از عرضه قرارداد سلف نفتی

قرارداد سلف نفتی یك قرارداد سلف با قابلیت معامله مجدد به دلیل استاندارد بودن با دو آپشن اختیار فروش در كف و سقف قیمتی است. همه این مسایل در بورس تصویب و پس از آن عرضه كننده به بورس مراجعه و اطلاعیه عرضه را حداقل 10 روز قبل از عرضه به بورس ارائه می كند و پس از بررسی و تأیید آن را به كارگزار عرضه كننده تحویل می دهد.

پس از این كارگزار عرضه كننده 6 روز قبل از عرضه این اطلاعیه را به اتاق پایاپای ارسال كرده و پس از دریافت تضامین لازم كالا قابلیت معامله داشته و سه روز قبل از عرضه اطلاعیه را آگهی كند. این قرارداد دو مرحله دارد یكی عرضه اولیه است كه همانند عرضه اولیه اوراق با درآمد ثابت است(اوراق مشاركت) در طول این دوره هر كس می تواند این اوراق را از بانك ها یا كارگزاری ها خریداری كند.

قرارداد ها بر اساس واحد پول متفاوت است و در طول دوره این قرارداد را به هر شكلی كه خریده باشید به همان شكل تسویه می شود. در این شرایط یك مفهوم به نام ارز مبنای تسویه وجود دارد كه اگر در قراردادی مبنای تسویه ریالی است پول خریدار نیز ریالی تحویل داده می شود و اگر دلاری باشد، دلاری تسویه می شود.

وجود خریدار برای قرارداد سلف نفتی با وجود بازارگردان

پس از عرضه اولیه معاملات ثانویه شروع می شود كه بر خلاف اوراق با درآمد ثابت، پرداخت سود میان مدت مثلا سه ماهه وجود ندارد و سود در طول دوره انباشته می شود. در طول دوره معاملات ثانویه بازار گردانی هم انجام و سعی می شود از این طریق نقد شوندگی این قرارداد تضمین شود، بنابراین نگرانی از جهت نبود خریدار با حضور بازارگردان برطرف می شود، اما بازارگردان زمانی وارد می شود كه خریدار نباشد، در غیر این صورت اگر در معاملات این قرارداد افرادی دیگری باشند، بازارگردان وارد نخواهد شد.


وقتی خریدار جز پولی كه 4 سال گذشته پرداخت كرده دریافت نمی كند

وی با اشاره به اینكه سیستم معاملات همان سیستم پم است، ادامه داد: معاملات این قرارداد تا پایان دوره و زمان سررسید ادامه دارد و در آخر مانند زمانی كه شركت ها به مجمع می روند یك سری از اشخاص دارای دارایی می شوند و برخی نیز وارد فرایند تحویل خواهند شد. بر این اساس خریدار تا قبل از پایان وقت معاملات اعلام می كند اختیار خود را اعمال می كند .

اگر بخواهد از اختیار فروش به شركت ملی نفت استفاده كند اتاق پایاپای یك معامله برعكس در سیستم ثبت كرده، فردی كه دارنده این اوراق است فروشنده می شود و پول خود را دریافت می كند اما حالت دیگری نیز وجود دارد، فروشنده وقتی ببیند قیمت نفت به 200 دلار رسیده باز یك معامله انجام می شود و سقف و كف قیمت و سود ریالی در این كانال شكل می گیرد.

اگر فرد بخواهد از اختیار تحویل نفت استفاده كند، شرایطی وجود دارد زیرا نمی شود شركت ملی نفت به فردی كه دارای 10 بشكه نفت است كالا را تحویل دهد.حداقل باید به اندازه یك نفت كش باشد، بنابراین اگر شرایط تحویل احراز شد می تواند مراجعه كند ولی وقتی خریدار به این مرحله می رسد. بنابراین اگر دارنده اوراق اقدام به تحویل نكند یا شرایط تحویل را نداشته باشد در آن صورت قرارداد تسویه نقدی می شود.

وی تصریح كرد: اگر كسی شرایط تحویل را داشت و در زمان قرارداد نهایی شركت ملی نفت ایران اسامی را برای تحویل دریافت كرد ولی پس از آن فرد بگوید نمی توانم تحویل بگیرم تعهدات سررسید و سقف و كف قیمتی اعمال نمی شود و فرد فقط و فقط پولی را كه 4 سال گذشته پرداخت كرده را دریافت می كند.


تفاوت معالات سلف نفتی با آتی

در این قرارداد شركت ملی نفت متعهد به تحویل كالا است و حق انصراف از تحویل ندارد، خسارتی بابت عدم تحویل به اعمال نشده كه این نكته بر خلاف معاملات آتی است، زیرا در این معاملات هر دو طرف حق نكول ( عدم قبول برات ) دارند و خسارتی را بابت این مسئله پرداخت می كنند ولی در سلف نفتی خریدار می تواند انصراف دهد و خسارتی را پرداخت كند، اما فروشنده نمی تواند انصراف دهد.

*وکیل دادگستری