سفر یکروزهای که آزمونی سختتر بود
پنجم شهریور ۱۴۰۵ حسین فروزان، دبیر شورای عالی مناطق آزاد تجاری-صنعتی و ویژه اقتصادی کشور، به منطقه آزاد ماکو نخستین سفر رسمی اودر این جایگاه و در هفته دولت فراتر از یک پروتکل معمول سازمانی برای تبیین این فرضیه که آیا وعدههای توسعهای سرانجام از مرحله شعار عبور میکند یا آنکه ماکو، این آستانه غربی ایران و دروازه اتصال به ترکیه و اروپا، همچنان میان دو سنگلاخ توسعهی نوین و انجماد بوروکراتیک معلق بماند. فروزان که خود پنج سال مدیرعامل سابق منطقه ازاد تجاری ماکو بوده است، در آغاز سفر یکروزهاش به صراحت اعتراف کرد: من مدیون مردم عزیز منطقه هستم. این عذرخواهی، هرچند کوتاه، گویاترین اقرار رسمی به فاصله میان ظرفیتهای عظیم ژئواکونومیک ماکو و عملکرد واقعی حاکمیت توسعهای در این نقطه از کشور است.
مسئلهای که این تحلیل میکوشد پاسخ دهد روشن است: چرا منطقهای که سالانه بخش عمدهای از نزدیک به ۱۳۰ میلیون تن کالای وارداتی کشور از مسیر آن میگذرد و نود و نه درصد این جریان از مناطق آزاد عبور میکند، هنوز نتوانسته از جایگاه یک بارانداز سنتی فراتر رود و به گرانیگاه ترانزیت شرق غرب بدل شود؟ پاسخ، نه در کمبود منابع طبیعی و موقعیت جغرافیایی، بلکه در ساختار نهادی و اقتصاد سیاسی حاکم بر مدیریت این منطقه جستوجو میشود: فقدان پنجره واحد، تعویق و ابهام در اجرای ماده ۶۵، خامفروشی در اوج ظرفیت کشاورزی، صفهای20 روزه کامیونها در گمرکات بازرگان و پلدشت، ترافیک ترانزیت و کمبود تیرپارک های هوشمند و معطلماندن بازارچه مرزی ساریسو است
به گزارش پول نیوز ، بیشتر بخوانید در دیدار حسین فروزان با فعالان اقتصادی، صاحبان صنایع و سرمایهگذاران منطقه آزاد ماکو مطرح شد
شناسنامه سفر و لایههای میدانی روایت
این سفر که در قالب مأموریت یکروزه و در هفته دولت انجام شد، برنامهای فشرده و چندلایه داشت: بازدید از تقاطع سهراهی شوط با هزینهای بالغ بر ۴۰۲ میلیارد و ۹۰۲ میلیون و ۸۲۷ هزار و ۴۳ ریال با کارفرمایی سازمان منطقه آزاد ماکو و مشاوره «بهساز لرزه ملل» بازدید از پروژه دشت زیتون شرکت ماهان که هسته آن احداث بزرگترین باغ هوشمند گردو و پسته غرب آسیا است بازدید از محور ۶۰ کیلومتری شوربلاغ–شوطلو با قراردادی به ارزش ۳۱۴۴۸۹۷۰۰۰ ریال، دوره اجرای ۲۰ ماه و پیمانکاری آبادگران آذرپروژهای که ۱۲ هزار مترمکعب خاکبرداری و ۲۵۰۰ تن آسفالت غلتکی و ۱۷۰۰ تن آسفالت توپکا در آن برآورد شده است افتتاح گیت خروجی و کلنگزنی مجتمع رفاهی مرگنلر کلنگزنی بیمارستان بینالمللی بهمن و بازدید از کارخانه تولید ترانس شوط، جایی که فروزان با تأکید گفت فناوری خط تولید ترانس، شرط رقابت صنعت برق است. اگرچه حاشیه های افتتاح این کارخانه در نوع خود قابل تامل بود و مناسب طرح این یادداشت تحلیلی نیست ولی فروزان قول داد وزیر اقتصاد را برای افتتاح و بهره برداری این کارخانه در آتی نزدیک به ماکو دعوت خواهد کرد.
در نشستهای رسمی در تالار سازمان منطقه ازاد تجاری ماکو که با استقبال مردم و فعالان اقتصادی نمود یک محفل صمیمی یافته بود، حاضران چهرههای شاخصی بودند: امام جمعه ،آیتالله دیرباز عضو بخش اقتصادی مجلس خبرگان، فرماندار، مدیرعامل منطقه دکتر گروسی و نماینده نهاد ریاستجمهوری طلوعی. فروزان در همین نشستها از حمایت مالی بیش از ۱۴۰۰ میلیارد تومانی از بیمارستانها در سطح مناطق آزاد سخن گفت و چهارخطهکردن جاده۸۰ کیلومتری گیت ورودی منطقه تا ماکو، ساخت ۲۴ مدرسه کانکسی جایگزین و جشن مدرسه سازی تا پایان شهریورماه سال جاری ، آسفالت ۲۲۰ کیلومتر راه روستایی و برنامههای محرومیتزدایی در پلدشت (مدارس، خانه بهداشت و راهسازی) خبر داد.
اما نکته کوبنده روایت، لایهای است که در خبرهای رسمی دیده نمیشود: در سفر ماکو حتی یک مدیر استانی حاضر نشد حال آنکه در سفر فردای همان روز، ششم شهریور، به منطقه آزاد ارس در جلفا، استاندار، نماینده مجلس و مسئولان مرتبط استانی حضور داشتند. این تقارن، تفاوت در زیستبوم توسعه دو منطقه را به نمایش میگذارد: جلفا با پیوند سازمانی با تعامل استانداری در تبریز، از همافزایی نهادی برخوردار است ماکو اما همچنان جزیرهای جدا افتاده است جزیرهای که اگر همین الگو ادامه یابد، به تعبیر فعالان محلی به مجمعالجزایر اداری بدل خواهد شد.
فروزان در جریان بازدید از دشت زیتون بر فرآوری زیتون، پسته و گردو در محدوده منطقه تأکید کرد و ظرفیتهای شهرک اقتصاد دانشبنیان شمالغرب کشور، دهکده لجستیک ۱۸۲۰ هکتاری و مرکز لجستیک ۲۷۰ هکتاری در مرز بازرگان را پیش روی فعالان گذاشت. او همچنین با اشاره به برنامه بهرهبرداری از نیروگاه خورشیدی ۲۶ مگاواتی در دهه فجر ۱۴۰۴ با حضور رئیسجمهور، از ۲۴۰ مگاوات دیگر در دست اقدام و هدفگذاری هزار مگاواتی طرح جامع خبر داد اقدامی که نشان میدهد ماکو اگر اراده شود، میتواند از واردکننده صرف انرژی به صادرکننده آن بدل شود.
مطالبات فعالان اقتصادی پنج گره گور
در نشست فعالان اقتصادی منطقه، پنج مطالبه محوری بر سر زبانها آمد که هر یک بهتنهایی گرهای ساختاری است و مجموعه آنها با هم گرههای کورکلاف توسعه ماکو را میسازند.
نخست، بحران ارزی و جهش هزینههای تولید: فعالان به صراحت گفتند آزادسازی نرخ ارز و تورم ساختاری، حاشیه سود تولید را به سمت صفر میل داده است. در اقتصاد مناطق آزاد که ماهیتاً بر واردات مواد اولیه و صادرات محصول استوار است، نوسان چندبرابری ارز یعنی نابودی برنامهریزی سرمایهگذار. راهحل مطرحشده ایجاد یک بانک مستقل ارزی در خدمت منطقه نه یک مطالبه سندیکایی، بلکه پیششرط بقای هر نقشه توسعهای است.
دوم، عدم اجرای ماده ۶۵ قانون احکام دائمی برنامههای توسعه کشور: مادهای که تفویض اختیارات کامل به مدیرعامل منطقه را هدف گرفته، اما در عمل ادارات گمرک، منابع طبیعی، محیط زیست، صمت و جهاد کشاورزی همچنان مستقل عمل میکنند. به تعبیر یک فعال، پنجره واحد وجود ندارد و یک مجوز از یک سال پیش هنوز صادر نشده است. نتیجه، همان است که ناظران میگویند: تبدیل منطقه آزاد به «مجمعالجزایر اداری» هزار و یک آستانه، بدون تصمیم واحد
سوم، خامفروشی: بیش از ۸۰ تن شیر خام در روز در منطقه تولید میشود اما بدون هیچ صنایع تبدیلی، خام از منطقه خارج میشود. این تنها یک آمار نیست نماد یک الگوی توسعهستیز است که ارزشافزوده را به استانهای دیگر و کشورهای همسایه میرساند و برای ماکو فقط بار زیستمحیطی و فرصتسوزی شغلی باقی میگذارد.
چهارم، تیرپارک و بحران لجستیک مرزی: صفهای طولانی و سرگردانی کامیون: صفهای طولانی و سرگردانی کامیونشت به گفته فعالان، تا ۲۱ و ۲۲ روز انتظار — در حالی است که جایگزینی حمل دریایی با جاده، هزار کامیون تردد روزانه در رفت و برگشت را تحمیل کرده است. «20 روز صف ایستادن، منصفانه نیست.» احداث تیرپارکهای هوشمند دیگر یک پیشنهاد فنی نیست ملزومات رقابت با کریدورهای رقیب ترکیه و قفقاز است.
پنجم، ساریسو: بازارچه مرزی ساریسو که بنا بود به مرکز مبادلات تجاری ایران و ترکیه بدل شود و برای آن جاده دسترسی یککیلومتری نیز پیشبینی شده، معطل مانده است. در کنار آن، مطالبه استقلال کارتهای مرزنشینی نشان میدهد توسعه مرزی بیبهرهمندی مردم بومی، توسعه نیست؛ اشغال فنی مرز است.
فراتر از این پنج گره، فعالان خواستار خط انتقال نیروی کلان برق، زیرساخت مخابرات و اینترنت در شهرکها، فعالسازی فرودگاه، برگزاری دورهای کارگروههای تولید، حسابرسی شفاف با تأمین اجتماعی و احیای پارک امام ماکو نیز شدند فهرستی که نشان میدهد انتظار جامعه اقتصادی ماکو نه از دولت، که از نظام مدیریت توسعه است.
پروژههای ژئواکونومیک: کالبدشناسی جهش ماکو
برخلاف مطالبات معطلمانده، سبد پروژههای سختافزاری ماکو پر و وزین است و اگر با نگاه ژئواکونومیک خوانده شود، تصویر یک «شاهراه آینده» را ترسیم میکند.
کریدور ریلی سرخس–چشمثریا، ستون فقرات این نقشه است: امتداد ریل از جلفا به بازرگان و چشمثریا که فروزان از آغاز اجرای آن با بودجهای نزدیک به سه میلیارد دلار پس از توافق نهایی با پورمحمدی، رئیس سازمان برنامه و بودجه، و ذاکری، رئیس راهآهن کشور، خبر داد. تا امروز ریل تا تبریز کشیده شده و حلقه ماکوچشمثریا حلقه گمشده اتصال ایران به شبکه ریلی ترکیه و اروپاست. این کریدور، اگر تکمیل شود، ایران را به نقطه کانونی ترانزیت شرق به غرب متصل میکند و ماکو را از یک گذرگاه جادهای فرسوده به گرهگاه لجستیک قارهای ارتقا میدهد. معنای استراتژیک این حلقه در گرهگشایی از صفهای 20 روزه گمرک نیز روشن است: هر تن باری که به ریل منتقل شود، یک کامیون کمتر در تیرپارک معطل است.
در بُعد انرژی، بهرهبرداری از نیروگاه خورشیدی ۲۶ مگاواتی در دهه فجر ۱۴۰۴ با حضور رئیسجمهور، ۲۴۰ مگاوات در دست اقدام و هدفگذاری هزار مگاواتی طرح جامع، ماکو را در مسیر تبدیل به یکی از قطبهای انرژی تجدیدپذیر کشور قرار میدهد ظرفیتی که همراه با جانمایی زنجیرههای پتروشیمی، میتواند از واردات صرف به صادرات برق و محصولات شیمیایی برسد و محاسبات اقتصادی منطقه را کاملاً دگرگون کند.
اما پروژهای که ماهیت اجتماعی اقتصادی سفر را نمایندگی میکند، «دشت زیتون» است: پروژه شرکت ماهان برای احداث بزرگترین باغ هوشمند گردو و پسته غرب آسیا، همراه با شهرک اقتصاد دانشبنیان شمالغرب کشور، دهکده لجستیک ۱۸۲۰ هکتاری و مرکز لجستیک ۲۷۰ هکتاری در مرز بازرگان.
فروزان در بازدید از این مجموعه، فرآوری محصولات کشاورزی را نسخه خامفروشیستیزی دانست و بر پیوند پروژه با مسئولیت اجتماعی در ایجاد هنرستان و دانشکده کشاورزی و محرومیتزدایی منطقه پلدشت ساخت مدارس، خانه بهداشت و راهسازی تأکید کرد. کلنگزنی بیمارستان بینالمللی بهمن نیز حلقه مکمل این نگاه است: توسعه بدون سلامت و آموزش، فقط نردبان ترانزیت است، نه رفاه بومی.
در کنار اینها، پروژههای زیرساختی ریزتر تقاطع شوط، محور شوربلاغ–شوطلو، گیت خروجی، مجتمع رفاهی مرگنلر و کارخانه ترانس شوط اگرچه در مقیاس ملی کوچکاند، اما بافت اتصالی را میسازند که بدون آن، کریدور بزرگ هرگز کارکرد واقعی نمییابد. بازدید از کارخانه ترانس شوط و تأکید فروزان بر اینکه فناوری خط تولید ترانس، شرط رقابت صنعت برق است، نشان میدهد نگاه دبیر شورای عالی به صنعت بومی، صنعتمحور و زنجیرهای است، نه صرفاً وارداتمحور.
سناریوپژوهی بر پایه اقتصاد سیاسی توسعه
اگر بخواهیم آینده ماکو را از دریچه اقتصاد سیاسی توسعه بخوانیم، سه سناریو پیش روی ماست.
سناریوی نخست — انجماد و اضمحلال ساختاری: در این سناریو، ماده ۶۵ همچنان یک گزاره متروک قانونی باقی میماند، پنجره واحد شکل نمیگیرد و سرمایهگذار چه داخلی و چه خارجی به ترکیه و قفقاز کوچ میکند. نتیجه، تنزل ماکو به بارانداز سنتی و کانون قاچاق خرد است مرزی که فقط عبور میکند، تولید نمیکند. اقتصاد سیاسی توسعه میآموزد که نهادهای ناکارآمد، سختافزار را نیز میخورند: جاده میسازند اما بار نیست، سیلو میسازند اما گندم نمیآید. در این مسیر، پروژههای ژئواکونومیک نیز فرسوده میشوند و اهرمهای توسعه، حسرتبخش میگردند.
سناریوی دوم توسعه قطعهقطعه و رشد ناپایدار: محتملترین سناریو با تداوم روند کنونی. پروژههای سختافزاری ریل، نیروگاه، بیمارستان، دشت زیتون پیش میروند اما گرههای نرمافزاری دستنخورده میماند: ماده ۶۵ اجرا نمیشود، تیرپارک هوشمند نمیشود، ساریسو معطل میماند و خامفروشی شیر و زیتون ادامه مییابد. نتیجه، توسعه لکهای و کاریکاتوری است: جزایر مدرن در دریایی از بوروکراسی کهنه، که نهتنها همافزایی نمیسازند که هزینه نگهداری میآفرینند.
تعویق اتصال ریلی ماکو–چشمثریا در این سناریو، فرصت ترانزیت را به کریدورهای رقیب میبخشد و ماکو را به ایستگاه دوم منطقه بدل میکند.
سناریوی سوم جهش ساختاری و تثبیت شاهراه ژئواکونومیک: در این سناریو، اراده سیاسی مرکزی، اصلاحات نهادی را پیش از تکمیل سختافزار محقق میکند: پنجره واحد واقعی شکل میگیرد و ماده ۶۵ به اجرا درمیآید ریل ماکوچشمثریا با هدفگذاری زمانی مشخص به بهرهبرداری میرسد کنسرسیوم صنایع تبدیلی، خامفروشی و محصولات باغی را متوقف میکند تیرپارکهای هوشمند بازرگان و پلدشت افتتاح میشود ساریسو احیا و کارت مرزنشینی مستقل میگردد و محرومیتزدایی پلدشت به عنوان بُعد اجتماعی توسعه، تکمیل میشود. نتیجه، ماکویی است که همزمان گرانیگاه لجستیک قارهای، قطب کشاورزی فرآوریشده و صادرکننده انرژی تجدیدپذیر است
انتخاب میان این سه سناریو، نه تابع جغرافیا و نه تابع سرمایه، بلکه تابع اراده نهادی و زمانبندی سیاسی است. تجربه مناطق آزاد موفق شرق آسیا نشان میدهد که مرز میان سناریوی دوم و سوم، دقیقاً همانجاست که دولت تصمیم میگیرد اصلاحات اداری را بر پروژههای نمادین مقدم بدارد.
فرجام: پنج گام عملیاتی و شرط سیاسی توسعه
جمعبندی تحلیلها پنج گام عملیاتی مشخص را پیش میگذارد که هر یک قابل تعریف، قابل پیگیری است:
ضربالاجل حقوقی برای اجرای ماده ۶۵: دولت باید برای تفویض کامل اختیارات به مدیرعامل منطقه، مهلت مشخص قانونی تعیین کند و ادارات موازی (گمرک، منابع طبیعی، محیط زیست، صمت و جهاد کشاورزی) را ذیل یک چارچوب واحد قرار دهد.
اولویت ملی ریل ماکو–چشمثریا: حلقه باقیمانده کریدور ریلی با بودجه نزدیک به سه میلیارد دلار باید از فاز توافق با سازمان برنامه و بودجه و راهآهن به فاز اجرای زمانبندیشده برسد.
کنسرسیوم صنایع تبدیلی: برای پایان دادن به خامفروشی بیش از ۸۰ تن شیر خام روزانه و محصولات زیتون، پسته و گردو، تشکیل کنسرسیوم سرمایهگذاری با مشارکت بخش خصوصی و حمایت سازمان منطقه آزاد ضروری است.
هوشمندسازی تیرپارکهای بازرگان و پلدشت: پایان دادن به صفهای 20 روزه، پیششرط حفظ رقابتپذیری کریدور در برابر مسیرهای رقیب است.
ارتقای بازارهای مرزی، بهویژه ساریسو: راهاندازی این بازارچه به عنوان مرکز مبادلات تجاری ایران و ترکیه، به همراه استقلال کارتهای مرزنشینی، توسعه را از سطح سرمایهگذاران کلان به معیشت مردم بومی میرساند.
اما فراتر از این پنج گام، درس بنیادین این سفر و این تحلیل یک جمله است: توسعه سختافزاری بدون اصلاحات نرمافزاری به بنبست میرسد. ماکو امروز در میان دو سنگلاخ ایستاده است: سنگلاخ توسعهی نوین که با ریل، انرژی خورشیدی، دشت زیتون و بیمارستان بینالمللی، خود را نشان میدهد و انجماد بوروکراتیک که در پنجرههای نبسته، مجوزهای معطل و صفهای کامیونها نفس میکشد. فروزان که گفت «من مدیون مردم عزیز منطقه هستم»، بدهی خود را نه با عذرخواهی، که با اجرای ماده ۶۵ و تحقق پنجره واحد ادا خواهد کرد. اگر این اتفاق بیفتد، ماکو میتواند از یک منطقه آزاد فراموششده به شاهراه ژئواکونومیک غرب کشور بدل شود و اگر نه، تاریخ توسعهای ایران، یک بار دیگر، فرصتسوزی را در دفتر خود ثبت خواهد کرد.
یادداشت : شاهرخ احمدزاده
آژانس خلاقیت کوانتا