سراهاي زيباي بازار، حجره هايي که خبر از زعامت بازاريان در گذشته يي نه چندان دور در اقتصاد کشور مي دهند، جمعيتي که هر روز آن را پر و خالي مي کند و از همه مهم تر بوي دل انگيز از ويژگي هاي بازار تهران است.

وقتي وارد راسته بازار مي شوي اگر چشمانت را ببندي باز به راحتي مي تواني بداني که در کدام راسته و تيمچه و سرا قدم مي زني. اين نام ها صرف نظر از معرفي بازار خبر از آدم هايي که در آن زيسته اند نيز مي دهد؛ آدم هايي که در گذشته هاي نه چندان دور در سياست و اقتصاد کشور نقش اساسي داشتند.

نام هاي بازار وقتي از مثلاً تيمچه حاجب الدوله،بازار مشيرالخلوت، چهارسوق بزرگ، چهارسوق کوچک، سراي جعفري، سراي سجاد و يا سراي فلان تاجر پاک نهاد گذشت و به نام هاي جديدتري رسيد، دوران چالش سلطنت پهلوي با بازاريان آغاز شد؛ کساني که ساواک شاه هر چقدر کوشيد در آنان نفوذ کند نتوانست و هر بار که به دنبال يک تشنج سياسي بازار بسته مي شد دوره ترس و لرز رژيم آغاز مي شد.

تهران بود و يک بازار، نه، ايران بود و يک بازار. بازاريان دست در دست علما داشتند. ماليات دولتي را نمي پذيرفتند ولي خمس و زکات خود را به موقع مي دادند. براي همگان روشن بود که در سال هاي پيش از انقلاب بازار دست در دست قم داشت. گردش سواري هايي که هر روز اين تاجر يا آن بازرگان معروف را به قم مي بردند، تمام ناشدني بود. در کنار اين نزديکي بازاريان با علما، بسياري از راهپيمايي ها و اعتصابات از بازار آغاز مي شد. حتي همين بازاريان بودند که با معرفي علما هر يک چند خانواده زنداني سياسي را تحت پوشش داشتند.

در همان سال ها بازار يک جاذبه توريستي نيز بود. خارجياني که به ايران مي آمدند، عشق ديدن بازار داشتند و همين بازار بود که در روزهاي انقلاب در حمايت از امام خميني نقش اساسي ايفا کرد، تا جايي که تمامي فرستادگان نخست وزير شاه را که با بيرق سفيد آمده بودند پس مي فرستاد و پيام مي داد؛ بازاري اگر سرش برود دينش نمي رود.

اين بازار البته امروز با چرخش زمانه نقش ديگري بر عهده دارد. نوادگان بازاريان آن روز در دفاتر شيک شمال شهر مي نشينند تا حجره هاي پدران شان تنها به عنوان يادگاري از گذشته در مقابل چشم مان باشد. بازار اينک بيشتر به انبار بزرگي از کالا مي ماند که البته در کنار آن سنت خرده فروشي را نيز زنده نگه داشته است و هر روز هزاران نفر در آن در رفت و آمدند و هنوز هستند خانواده هايي که مايحتاج اوليه خود را از بازار تهيه مي کنند؛ همانجايي که نوشتم اگر چشمانت را ببندي و گام بسپاري مي داني در کجايي. وقتي بوي عطر و کافور و انواع و اقسام سبزي هاي معطر به مشامت مي رسد مي داني در بازار عطاراني؛ راسته يي که آدمي را تا دل تاريخ به نزديک حشاشيون و حتي حسن صباح مي برد؛ هماني که در زمان خود نقشي اساسي در تاريخ ايران ايفا کرد.

بعد به بازار کاغذفروش ها مي رسي. به بين الحرمين؛ نامي که براي اکثر ايراني ها آشنا است. روزگاري نه تنها کاغذ، بلکه کتاب و نوشت افزار خود را از آنجا مي خريدند. بوي کاغذ خام در اينجا مستت مي کند و تو را به ياد کتاب هاي خطي، قرآن هاي نفيس و حافظ و فردوسي و سعدي مي اندازد و البته کودکان مدرسه يي که چند روز مانده به اول مهر با پدر يا مادر در اين بازار بالا و پايين مي رفتند تا جايي برق يک جعبه مداد رنگي کودک دبستاني را مشتاق کند و دامان مادر يا کت پدر را بگيرد که برايم بخر. و همين طور راسته هاي مختلف، بازار فرش با نام اميرکبير، قاليچه هاي زيبا و رنگارنگ سراسر ايران از ابريشم قم گرفته تا خرسک برخي از روستاهاي مشهد.

راسته فرش و قالي نيز بوي خود را دارد؛ بويي که خبر از خانواده يي مي دهد که بر آن مي نشينند و صميمانه با هم مي گويند و مي خندند، چرا که فرش و قاليچه بسته به وسع خانواده هميشه بخشي از جهاز دختران دم بخت بوده است. و بازار مسگرها، سرايي که لحافدوزان داشته اند و... اينک همه اينها غير از اينکه يک تاريخ را نشان مي دهد، يک جاذبه توريستي نيز هست چرا که موزه يي است که بايد حفظ شود.

مي دانيم که آثار تاريخي بر اثر فرسودگي ناشي از زمان به شدت آسيب پذيرند. چشم هايي که نگران اين آسيب پذيري اند از سستي ابنيه موجود داستان ها دارند. مي گويند هنگام حريق ماشين هاي آتش نشاني نمي توانند وارد بازار شوند و همين کار را بر آتش نشانان مشکل مي کند.

برخي از بناها که کسي به آنها نرسيده ميل به ريزش دارند و خداي ناکرده اگر زمين لرزه يي به اين ميل سرکوفته ياري رساند چه خواهد شد و بسياري از دشمنان شناخته يا ناشناخته اين اثر جاويدان از زندگي سياسي، اجتماعي و اقتصادي مردم ايران نيز در کمين نشسته اند، کساني که مي خواهند يک حجره را بکوبند و از آن يک پاساژ چندطبقه بسازند تا جيب هاي خود را با خراب کردن مظهر يک تاريخ پر کنند. وقتي از همه اينها سخن مي گوييم يعني اينکه بايد براي بازار فکري کرد. حريق پريشب گرچه با همت آتش نشانان فرو نشست، ولي مي توانست سراسر بازار را طعمه خود کند.

يا اگر در ميان روز روي مي داد، جمعيت موجود چه مي شد؟ زمين لرزه که نبايد نامي از آن برد اگر در تهران بيايد، بازار يک طعمه چرب و شيرين براي آن است. آن را به تلي از خاک تبديل مي کند. همانگونه که در تواريخ از بازار ري در پي زمين لرزه معروف شهرري نقل شده است. همه آنچه گفتم براي اين تمنا است که همه بايد به بازار برسيم؛ استانداري تهران، محيط زيست، گردشگري، صاحبان حجره ها و انبارها و در نهايت دوستداران ايران زمين. مي دانيم که بازار يک ويژگي زيباي مشرق زمين است و مشرق زمين وجود آن را مديون معماران باذوق ايراني است. اين يادگار بايد حفظ شود و تا کار از کار نگذشته فکري بايد کرد.