نفت خام اساساً یک کالا با ماهیت داد و ستد جهانی است. تجارت بین الملل این کالا از دهه 1960 و همزمان با شروع صنعت نفت به شکل مدرن در ایالت پنسیلوانیای ایالات متحده آغاز شد. از آن زمان چندین سیستم با ثبات در تجارت نفت مستقر بوده که از سیستم سهمیه بندی اوپک در 1970 شروع شد و در اواسط 1980 به دست مکانیزم بازار افتاد. از سال 2008 به بعد و در پی رکود اقتصاد جهانی سفته بازی یکی از مهم ترین مکانیزم های تجارت نفت بوده است.

به گزارش تابناک، بدون شک اهمیت استراتژیک نفت و نقش اساسی آن در جنگ و اقتصاد این کالا را به کل متفاوت با سایر کالاها ساخته است. بازار جهانی نفت از زمان پیدایش به شکلی مداوم در حال تغییر و تحول بوده است که همین تحولات منجر به تغییر اساسی در مکانیزم های تعیین بهای نفت  و داد و ستد آن در طول چندی سال شده است.

نفت خام و تولیدات نفتی

تقریباً 130 درجه بندی از نفت خام در سراسر جهان وجود دارد که هرکدام بهای خاص خود را دارند. اساساً میزان کل محصولاتی که از نفت خام در پالایشگاه بدست می آید تعیین کننده بهای آن نوع از نفت خام است (که به آن ارزش تولید ناخالص یا GPW میگویندGross Product Worth). به عبارتی و از دیدگاه پالایشگاهی، ارزش تولید ناخالص حد بالای قیمت نفت را مشخص می سازد.

بزرگترین مصرف کنندگان، تولیدکنندگان، صادرکنندگان و واردکنندگان نفت (بر اساس آمار نیمه دوم سال 2011)

در این میان دو نوع کلی از قیمت گذاری بهای نفت در تجارت وجود دارد. آنچه فوب (بدون هزینه حمل تا روی حامل Free On Board) خوانده می شود تعیین کننده بها برای تحویل در مبدأ و آنچه سیف (هزینه حمل، بیمه و کرایه محموله Cost, Insurance and Freight )گفته می شود تعیین کننده بها برای تحویل در مقصد است.

معمولاً بهای سیف – از آنجا که حمل محموله به مقصد زمانی قابل توجه را می طلبد – نه از تاریخ خرید محموله بلکه به بهای تاریخ تحویل مشخص و تعیین می شود.

نفت خام پایه چیست؟

آنچه به عنوان نفت خام پایه خوانده می شود در اواخر 1970 و اوایل 1980 پدیدار شد. نفت خام پایه یا معیار به معنای نفت خامی است که مرجعی برای تعیین بهای سایر تولیدات نفتی است که از محل یکسان و با ویژگی هایی نزدیک به هم بدست می آیند. در ابتدا نفت سبک عربی به عنوان نفت خام پایه و معیار برای تعیین بهای تولیدات اوپک بود و به ترتیب بعدها نفت خام وست تگزاس و برنت نیز به شکل نفت خام معیار مورد استفاده قرار گرفتند.

درحالی که نفت خام معیار نقش اساسی را در تعیین سطح بهای نفت بازی می کند، بسیاری دیگر از تولیدات نفت به شکل آزاد و فارغ از معیار تجارت می شوند. این امر به دلیل واکنش تجار به بی ثباتی ذاتی و مداومی است که در خصوص بهای نفت معیار در بازارهای جهانی وجود دارد

بهای نفت خام معیار تا ژوئن 2010

انواع دادوستد نفت خام

اصولاً سه نوع از داد و ستد نفت خام در بازار های جهانی وجود دارد. داد و ستد پایاپای، دادوستد محموله و قراردادهای بلند مدت.

در معاملات پایاپای اساساً نفت خام در برابر سایر کالاها همچون مواد غذایی و یا خدمات مبادله می شود. این نوع دادوستد بیش از همه در کشورهای خاورمیانه و برای به دست آوردن تسهیلات صنعتی صورت می گیرد. حتی این معاملات می تواند به شکل قراردادهایی برای دریافت وام مالی نیز باشد و همچنان در قالب مبادلات پایاپای باشد. اساساً کشورهایی که در دسترسی به بازارهای مالی بین الملل دچار مشکل هستند از این نوع داد و ستد بهره می برند.

داد و ستد محموله شامل قراردادهای آنی و آتی است که در قرارداد آتی نرخ و بهای نفت و تاریخ تحویل محموله تعیین شده و معمولاً این تاریخ بین 1 ماه تا سه ماه آینده است. اما قراردادهای آنی برای تحویل محموله در 15 تا یک ماه بعد از قرارداد است. مجموعه قراردادهای آنی را معاملات کوتاه مدت نیز می نامند.

قراردادهای بلند مدت ابداعی است که از سوی اوپک صورت گرفت. در دهه 1970 اوپک سهم بالای تجارت نفت را در اختیار گرفت و در نتیجه تحولی در بازار جهانی نفت به وجود آمد. این تحول همراه با سلب امتیازهای انحصاری در تولید نفت از غرب و سپس سلب سهم کامل از آن ها بود. این امر منجر به پیدایش شرکت های ملی نفت بود که اساساً در سازوکاری که اوپک تعیین می کرد بهای نفت را مشخص می ساختند. اما از آنجا که هنوز ناوگان حمل و نقل به شکلی تقریباً انحصاری در اختیار غرب بود، قراردادهای بلند مدت با بهای فوب تولد یافت که تا اواخر 1980 نیز پابرجا بود. مزیت این نوع قراردادها تضمین عرضه بود که هم کنون نیز در بازارهای جهانی کاربرد دارد.

در حال حاضر کشورهای اوپک بیش از همه از قراردادهای بلند
مدت استفاده می کنند. مدت این قراردادهای اساساً یک ساله است. مزیت این قراردادها
برای تولید کنندگان نیز تضمین دسترسی به بازار جهانی است. درحالی که مصرف کنندگان
نیز از ثبات قیمت، تضمین عرضه و کیفیت محصول اطمینان حاصل می کنند.