زیست نیوز- در قرآن توجه به طبيعت به عنوان هاي مختلف به چشم مي خورد.انسان از اين راه ، به مطالعه ، تدبر ، تفكر ، دقت و شناسايي طبيعت دعوت شده و اين دعوت بر عظمت و اهميت طبيعت در ديدگاه اسلام و پروردگار متعال دلالت مي كند.

الف) واژه هاي مربوط به طبيعت

بسياري از واژه هاي قرآن درباره طبيعت و پديده هاي گوناگون آن است ، از جمله : واژه « ارض » 1541 بار در قرآن به كار رفته است . «سماء » 310 بار ، « ماء » 64 بار ، « شمس» 33 بار ، « جبل » 39 بار ، « قمر» 27 بار ، «شجر» 27 بار و واژه هاي ديگر در اين باره كه بسيارند.

ب) نامگذاري سوره قرآن به پديده هاي طبيعت

سوره هاي فراواني در قرآن به برخي از پديده هاي طبيعي نامگذاري شده اند ، از جمله سوره هاي : بقره ، رعد ، نحل ، نور ، نمل ، عنكبوت ، دخان ، نجم ، جن ، فجر ، شمس ، حديد ، ليل ، ضحي ، قمر ، تين ، علق ، بروج ، فيل ، فلق و ناس. با توجه به مصاديق مختلف آن ، موارد فوق به اهميت طبيعت در ديدگاه اسلام را بازگو مي كنند.

ج)موارد سوگند به طبيعت

در قرآن كريم به مقتضاي مقام ، در موارد مختلف به برخي از پديده هاي طبيعي ، سوگند ياد شده است ، از جمله : شمس ، قمر ، ستاره ، روز ، شب ، زمين ، آسمان ، صبح ، شام و ... كه به برخي از اين آيات اشاره مي كنيم :

« والتين والزيتون *وطور سينين ».

« والشمس وضحها*والقمر إذا تلها*والنهار إذا جلها *والليل إذا يغشها*والسمآء و ما بنها*والارض و ما طحها*ونفس و ما سوها» .

«والفجر *وليال عشر».

«والطور».

«والنجم » .

«والضحي*والليل إذاسجي» .

«والذريت ذروا*فالحملت و قرا*فالجريت يسرا» .

د)دعوت به انديشه و تدبر در پديده هاي طبيعت

بسياري از ابعاد طبيعت و جلوه هاي طبيعي در قرآن مورد توجه قرار گرفته و انسان به انديشه و تدبر در آنها دعوت شده است :

« و يتفكرون في خلق السموت والارض» .

« وسخر لكم ما في السموت و ما في الارض جميعاً منه إن في ذلك لأيت لقوم يتفكرون ».

«إن في خلق السموت و الأرض و اختلف اليل والنهار والفلك التي تجري في البحر بما ينفع الناس و مآ أنزل الله من السمآء من مآء فأحيا به الارض بعد موتها و بث فيها من كل دآبه و تصريف الريح و السحاب المسخربين السماء الأرض لأيت لقوم يعقلون».

ه)طبيعت ، تسبيح گوي و داراي شعور است

پديده هاي مختلف طبيعت در بينش اسلامي به عنوان موجودي تسبيح گوي ، مورد توجه قرآن كريم كه به برخي اشاره مي كنيم :

« و إن من شي ء إلا يسبح بحمده ي ولكن لا تفقهون تسبيحهم » .

« كل قد علم صلاته و تسبيحه ». چيزي كه در پهن دشت هستي به چشم نمي خورد جز آنكه در تسبيح و ستايش او   ( خدا) به سر مي برند ، ولي شما از چگونگي تسبيح آنها بي خبريد . لكن همه آنها از ستايش كردن خود آگاهند.

و)طبيعت ، حافظ و رازدار

طبيعت ، در بينش اسلامي رازدار و نگهدارنده اسرار است ، طبيعت در اين باره ، امانت داري است كه جز به امر پروردگار حكيم ، رازها را افشا نمي كند ، چنانچه قرآن كريم مي فرمايد : «وأخرجت الأرض أثقالها».

از واژه هاي مختلف قرآني درباره پديده هاي گوناگون طبيعت در قرآن ، نامگذاري بسياري از سوره هاي آن به نام برخي از جلوه هاي طبيعت و اينكه بسياري از مظاهر طبيعت در قرآن مورد سوگند قرار گرفته اند نشان از اهميت دادن قرآن و پروردگار حكيم به مخلوقات از جمله طبيعت و پديده هاي طبيعي است و همچنين دعوت به انديشه و مطالعه در آفرينش بسياري از پديده هاي طبيعي و يادآوري طبيعت به عنوان موجود داراي شعور ، تسبيح گوي و رازدار ، نيز از مصاديق توجه خداوند به طبيعت است. اين موضوع ، درس گرانبهايي براي همگان است . تا آنها نيز را بي ارزش ندانسته . در آفرينش آنها و موضوع رازهاي نهفته درون آنها بيشتر بينديشيد. بنابراين ، اولاً : طبيعت ، نسبت به ما ، كردار و رفتار ما بدون درك و شعور نيست .

ثانياً : طبيعت ، اعمال ما را ثبت و ضبط كرده ، در سينه خود نگاهداري مي كند . هيچ عملي صورت نمي گيرد ، جز آنكه بي كم و كاست در دل طبيعت بايگاني مي شود. بر اين اساس ، بايد گفت كه طبيعت ، پرونده و نامه اعمال ماست .

ثالثاً: اين بايگاني ، در قيامت مورد توجه قرار مي گيرد : « و أخرجت الأرض أثقالها». «يومئذ تحدث أخبارها».

پيامبر اكرم(ص)  نيز در اين باره مي فرمايد : « إن الأرض لتخبر يوم القيامه بكل ما عمل علي ظهرها »؛ زمين در قيامت ، درباره هر آنچه بر اين صورت پذيرفته خبر مي دهد ».

مبحث دوم – طبيعت در اشاره هاي سنت

در سنت ، اعم از سنت نبوي و سنت اهل بيت موضوع طبيعت ، مسائل زيست محيطي و اعجاز آنها در ابعاد گوناگوني مطرح شده است كه به عنوان نمونه ، فرازهايي از نهج البلاغه را از نظر مي گذرانيم.

در ضمن خطبه 91 نهج البلاغه درباره طبيعت و بيان برخي از عناصر زيست محيطي آمده است :

« موج هايي كه به هم مي خوردند و در تلاطمي سخت ، هر يك ديگري را واپس مي زد. چونان شتران نر مست ، فرياد كنان و كف بر لب ، به هر سوي روان بودند . پس ، بحث هاي سركش آب از سنگيني زمين فرونشست و هيجان آنها بر اثر تماس با سينه زمين آرام گرفت ؛ زيرا زمين با پشت بر آن مي غلطيد و آن همه سر و صداي امواج ساكن و آرام شده ، چون اسب افسار شده رام گرديد.

خشكي هاي زمين در دل امواج گسترده و آب را از خودپسندي ، غرور و سركشي و خروش بازداشت و از شدت حركتش كاسته شد و پس از آن همه حركت هاي تند ساكت شد و پس از آن همه خروش و سركشي متكبرانه به جاي خويش ايستاد.

سپس ، هنگامي كه هيجان آب در اطراف زمين فرو نشست و كوه هاي سخت و بلند را بر دوش خود حمل كرد ، چشمه هاي آب از فراز كوه ها بيرون آورد و آب ها را در شكاف بيابان ها و زمين هاي هموار روان كرد و حركت زمين را صخره هاي عظيم و قله كوه هاي بلند نظم داد و زمين به جهت نفوذ كوه ها در سطح آن فرو رفتن ريشه كوه ها در شكاف هاي آن و سوار شدن بر پشت دشت ها و صحراها ، از لرزش و اضطراب باز ايستاد.

و بين زمين و جو فاصله افكند و وزش بادها را براي ساكنان آماده ساخت . همه نيازمندي ها و وسايل زندگي را براي اهل زمين استخراج و آماده . آنگاه هيچ بلندي از بلندي هاي زمين را كه آب چشمه ها و نهرها به آن راه ندارد وا نگذاشت ، بلكه ابرهايي را آفريد تا قسمت هاي مرده آن زنده شود و گياهان رنگارنگ برويند.

قطعه هاي بزرگ و پراكنده ابرها را به هم پيوست ، تا سخت به حركت در آمدند و با به هم خوردن ابرها ، برق ها درخشيدن گرفت و از درخشندگي ابرهاي سفيد كوه پيكر و متراكم ، چيزي كاسته نشد. ابرها را پي در پي فرستاد تا زمين را احاطه كردند و بادها ، شير باران را از ابرها دوشيدند و به شدت به زمين فرو ريختند. ابرها پايين آمده ، سينه بر زمين ساييدند و آنچه بر پشت داشتند ، فرو ريختند كه در بخش هاي بدون گياه زمين انواع گياهان روييدن گرفت » .

آري ، در سخنان فوق ، سخن از انواع مختلف عناصر طبيعت و عوامل زيست محيطي و مسايل مربوط به آن است كه از توجه رهبران الهي اسلام به اعجاز طبيعت حكايت دارد.

پيشنهـاد :

در راستاي تقويت موضوع « طبيعت شناسي » در جامعه ، ابتدا بايد با رعايت تناسب ، از دبستان ، دبيرستان و دانشگاه آغاز كرد و همچنين بايستي در رسانه هاي گروهي به عناوين گوناگون ، اين هدف را دنبال كرد و ابعاد ، عظمت ، اسرار و اثرات مثبت طبيعت در انسان و زندگي را در برابر چشمانش به نمايش گذاشت. سيد محمد شفيعي مازندراني