چین، جمهوری نوپای اسلامی در ایران و جنگ 8 ساله با عراق

در طی این جنگ، ابرقدرت های جهانی ، غرب، و تمامی دولت های عرب منطقه جانب عراق را گرفتند. با این حال موضع جمهوری خلق چین، بی طرفی بود.

به گزارش خبرگزاری فارس در مالزی، در سپتامبر ۱۹۸۰، رژیم بعثی عراق، با این باور که جمهور اسلامی در اثر تحریم های غرب  تضعیف شده، مرزهای ایران را مورد تجاوز قرار داد. بدین ترتیب، رژیم عراق با بی اعتبار اعلام کردن یکجانبه قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر که میان شاه و صدام حسین به منظور حل و فصل مناقشات مرزی و نحوه کنترل اروندرود به امضا رسیده بود، جنگی خونین را آغاز کرد که به زودی آثار گران­بارش را بر ساختارهای هر دو کشور آشکار کرد. در طی این جنگ، ابرقدرتهای جهانی ، غرب، و تمامی دولت­های عرب منطقه جانب عراق را گرفتند. با این حال موضع جمهوری خلق چین، بی طرفی بود.

* ملاحظات سیاسی و اقتصادی چین از اتخاذ سیاست بی طرفی در جنگ ایران و عراق

در واقع اتخاذ استراتژی بی طرفی توسط پکن از ملاحظات اقتصادی و سیاسی ناشی شده بود. در حالی که در ارتباط با عراق و متحداًن عربش، ملاحظات اقتصادی قوی­تر بود، در ارتباط با ایران، این ملاحظات سیاسی بود که وزن بیشتری داشت.
پس از اعمال سیاست درهای باز توسط چین در اواخر دهه ۱۹۷۰، روابط تجاری میان چین و خاورمیانه به سرعت افزایش یافت. در اواسط دهه ۱۹۸۰ کل خاورمیانه و به ویژه دولت­های عرب حاشیه خلیج فارس، پس از ژاپن، آمریکا و اروپای غربی، چهارمین شریک تجاری بزرگ چین در عرصه جهانی به حساب می­آمد. در میان دول خاورمیانه، کویت به عنوان یک سرمایه­گذار بزرگ، نقش مهمی در اقتصاد چین ایفا می­کرد.
ده­ها هزار تن از کارگران چینی در پروژه های عمرانی کشورهای خاورمیانه­ای مشغول کار بوده و منبع ارزی خوبی برای پکن فراهم آورده بودند. مطابق آمارها تنها در سال ۱۹۸۶ حدود ۲۰ هزار تن از این کارگران در عراق و ۱۰ هزار تن دیگر در کویت مشغول کار بودند.
بنابراین روشن است که چین منافع واضحی در دولت­های عرب منطقه داشت که با ایران دشمن و حامی عراق بودند. با این حال این منافع آن­قدر قوی نبود که که پکن را در کنار غرب و در مقابل ایران قرار دهد.

* مخالفت پکن با سیاست منزوی سازی تهران

علاوه بر این چینی ها معتقد بودند که منزوی سازی ایران، حتی با عنایت به سیاست نه شرقی و نه غربی تهران، راهی را برای این کشور جز تکیه بر مسکو باقی نمی­گذارد. از این رو، مقامات پکن دریافتند که هرگونه طرفداری از یکی از طرفین درگیر هم به لحاظ اقتصادی و هم از حیث استراتژیک برای منافع ملی چین به شدت زیان بخش خواهد بود.
اگر چین طرف ایران را می گرفت، روابطش با عراق و متحداًن عربش که به تازگی به پکن نزدیک شده بودند، تیره می­شد. از طرف دیگر، رها کردن ایران هم می توانست خطرناک باشد. چرا که این کار، از نظر سیاست­پردازان چینی می توانست ضمن تشدید همگرایی ایران با شوروی به از آنجا که شوروی به تازگی افغانستان را به اشغال خود درآورده بود، کل خاورمیانه را به حوزه نفوذ روس­ها تبدیل کند.
اهمیت این موضوع زمانی روشن­تر می­شود که به وضعیت ژئواستراتژیک چین آن روز توجه بیشتری مبذول شود؛ چین در ابتدای دهه ۱۹۸۰ از همه طرف در محاصره دولت­های متحد شوروی قرار گرفته بود؛ از ویتنام در شرق تا هند و افغانستان در غرب. بنابر این نامعقول بود اگر چین زمینه را برای متمایل شدن ایران به شوروی فراهم می­کرد.

* ترغیب طرفین درگیر به پایان دادن به جنگ

دولت و رسانه های چینی ، در عین حال که بر موضع بی طرفی تأکید می­کردند، دو کشور را به پایان دادن به جنگ فرا می­خواندند. زائو زیانگ، نخست وزیر وقت چین، تنها یک روز پس از آغاز نبرد ایران و عراق در یک نشست دیپلماتیک اظهار کرد: ما امیدواریم که دو کشور [ایران و عراق] اختلافات خود را از طریق مذاکره حل و فصل کرده و به این ترتیب بر خلاف مداخله ابرقدرت­ها و بدتر شدن وضعیت گام بردارند.
این امر تنها به سود مردم ایران و عراق نیست، بلکه همچنین برای حفظ صلح و ثبات منطقه خلیج [فارس]هم مؤثر است. بر اساس همین استراتژی بی طرفی، چین از شناسایی عراق به عنوان متجاوز خودداری کرد و در عوض تأکید نمود که جنگ موضوعی است که باید تنها توسط دو طرف درگیر در مناقشه حل و فصل شود.
این موضع­گیری برای چینی­ها بی­خطر و پرسود بود. در دهه ۱۹۸۰، دولت چین ضمن تلاش برای جلوگیری از بین المللی شدن جنگ، در شمار معدود تأمین­کنندگان اسلحه ایران قرار گرفت، همان­طور که در کنار سایر قدرت­ها به تجهیز عراق هم کمک می­کرد.
در واقع به مدد جنگ، چین رفته رفته به یکی از مهم­ترین صادرکنندگان اسلحه به جهان سوم تبدیل شد.

* توسعه روابط تهران - پکن طی جنگ 8 ساله

علی­رغم موضع بی­طرفانه چین طی جنگ ایران و عراق، روابط میان تهران و پکن در طول جنگ تقویت شد. رهبران ایران نیز که طرفداری بیشتر قدرت­های جهان را از رژیم عراق را مشاهده می­کردند، طبعا از موضع بی طرفی چین راضی بودند. پیوسته یک عامل در این زمان چین و ایران را به ائتلافی نزدیک می­کشاند و آن تهدیدی بود که هر دو کشور از جانب ابرقدرت­ها احساس می­کردند.
در بستر این اشتراک نظر مهم سیاسی، مناسبات دیپلماتیک و تعاملات فرهنگی میان دو کشور افزایش یافت، همان طور که در بعد اقتصادی نیز روابط دو کشور توسعه پیدا کرد؛ حجم کل روابط تجاری میان ایران و چین در دهه ۱۹۸۰ به 627/1 میلیون دلار رسید که به نسبت ۶۲۷ میلیون دلار دهه ۱۹۷۰، افزایش چشمگیری را نشان می­دهد.
در طول این دهه چین به ایران مقادیر زیادی کالا، مواد خام و ماشین­آلات صادر نمود و در عوض از ایران نفت خام دریافت ­کرد. واردات نفت خام چین از ایران از ۳۰۰ هزار بشکه در روز در ۱۹۷۷ به یک میلیون بشکه در ۱۹۸۲ رسید. این میزان در فاصله سال ۱۹۸۹ و ۱۹۹۰ به دو میلیون بشکه رسید.