شير محمدي از فعالان رسانه اي معتقد است در فضاي كار رسانه اي كشور نيازمند يك "ويراستاري فقهي " هستيم اما فعالان رسانه اي كشور، مهارت هاي حرفه اي كه مقيد به مناسك فقهي ـ اسلامي باشد را كسب نكرده اند؛ در حوزه كاري رسانه ها در "نظريه پردازي "، "نهادسازي " و "مهارت هاي حرفه اي " با مشكل مواجه هستيم.

به گزارش فارس، مقام معظم رهبري اخيرا در ديدار با رئيس و مسئولان قوه قضائيه بيانات و فرمايشات صريح و روشني را خطاب به فعالان رسانه اي و مطبوعاتي كشور داشتند.

مقام معظم رهبري در اين فرمايشات با اشاره به موارد عيني از آسيب هايي كه به خاطر عدم رعايت حريم هاي اخلاقي از سوي رسانه ها، جامعه را تهديد مي كند، يك "چارچوب اخلاق حرفه اي " را در افق فعاليت اصحاب رسانه كشور ترسيم كردند.

ايشان با مخاطب قرار دادن مستقيم رسانه ها متذكر شدند: «البته مخاطب اين حرف فقط قوه قضائيه نيست؛ مسئولان قوه، خارج قوه، "رسانه ها " مخاطبند ... افراد به صرف اينكه متهم به يك معنايى شدند، اين اتهام آشكار شود، واضح شود، در افكار عمومى مطرح شود. افكار عمومى از اين مسئله چه لذتى مي برد؟ براى افكار عمومى چه فايده اى دارد كه بداند زيدى، عمروى، بكرى متهم به فلان عمل خلافى است؟ بايد به اينها توجه كرد؛ عرض كردم آنچه كه تضمين كننده همه اين مطالب است، "تقواست ". تقوا اين است كه ما مراقب حرفمان، مراقب كارمان، مراقب جهتگيرى مان، مراقب رفتارمان باشيم. كوچكترين اعمال ما ثبت مي شود.»

در راستاي تبيين فرمايشات مقام معظم رهبري و بررسي ابعاد مختلف تذكرات ايشان خطاب به اصحاب رسانه، به سراغ برخي از فعالان و دست اندكارن مطبوعاتي و رسانه اي كشور رفتيم تا به صورت جزء به جزء به جنبه هاي مختلف مقوله "اخلاق رسانه اي " بر اساس چارچوب ترسيمي از سوي مقام معظم رهبري بپردازيم.

بر اين اساس، گفت وگوي مشروحي با "محمد مهدي شير محمدي " از فعالان رسانه اي كشور ترتيب داديم كه در ادامه بخش پاياني اين گفت وگو را مي خوانيم.

فارس: فرايند استفتاء در خصوص مسائل مبتلا به در حوزه كاري رسانه ها به چه صورت بايد باشد، آيا تعيين مصاديق احكام مراجع به عهده خود فعلان رسانه ها خواهد بود؟

بايد به اين نكته توجه داشت كه در مقولات مختلف كه به فقيه مراجعه مي كنيم مانند موضوع خمس يا نماز، در واقع پرسش را مطرح مي كنيم و با دريافت پاسخ، تشخيص مصاديق آن بر عهده خود مكلف است؛ مكلف بايد سعي كند كه مصداق را خود تشخيص دهد به طور نمونه اينكه فقيه حكمي را داده آيا بر فلان موضوع مصداق پيدا مي كند يا خير، به عهده خود مكلف است.

* برخورد ما با فرآيند توليد خبر بايد هوشمندانه شود

اصولا چنين امكاني وجود ندارد كه مورد به مورد بتوانيم به سراغ فلان مرجع برويم و تكليف خود را در خصوص انعكاس، نحوه و يا عدم انعكاس يك خبري سؤال كنيم؛ در واقع بايد برخورد ما با فرآيند توليد خبر هوشمندانه شود.

فارس: آيا در حوزه كاري رسانه ها مواردي مي تواند وجود داشته باشد كه فرد مجرم را به دلايلي به عموم جامعه معرفي كنند و اين مسئله جنبه شرعي نيز داشته باشد؟

در اسلام برخي مجازات ها مانند "تشهير " وجود دارد اينكه به طور مثال فردي را سوار بر شتر عريان مي كردند يا در سيره حضرت اميرالمؤمنين(ع) هست كه حاكم اهواز را در زمان زمامداري خود به دليل تعرض به اموال عمومي سوار بر استر بدون زين كردند و در شهر چرخاندند تا مردم ببينند اين فرد عزل شده و با او برخورد صورت گرفته است تا ديگر چنين فردي نتواند با منصب و درجه دولتي به اموال مردم تعرض كند.

البته تشخيص چنين مواردي بر عهده حاكم يا قاضي است به طور نمونه، مقام قضايي اعلام مي كند كه عكس فلان مجرم بايد از طريق رسانه ها منتشر شود چرا كه در مواردي اقتضائات مهم تري در اين خصوص نسبت به آبروي فرد مجرم وجود دارد.

* در حوزه كاري رسانه ها نيازمند "نهادسازي " هستيم

در حوزه كاري رسانه ها، نيازمند "نهادسازي " هستيم و بايد براي فعاليت رسانه اي يك مدل درست كنيم؛ اگر در جريان فعاليت خبري و رسانه اي خود، يك غلط تايپي در خبرمان پس از ارسال يا انتشار درج شود و اين خبر خبري باشد كه از بسياري از جنبه هاي حرفه اي، بي كم و كاست است اما تنها يك غلط تايپي در تيتر، اعصاب ما را خرد مي كند و به قول روزنامه نگاران مانند يك غذاي لذيذي است كه يك دفعه يك سنگ به زير دندان مي آيد.

اما حالا اگر يك گزارشي يا خبري را تهيه و منتشر كنيم كه اين گزارش به جاي خطاي تايپي، در آن اشتباه يا خطايي وجود داشته باشد كه موجب آسيب جامعه شود آيا اين مسئله لااقل به همان اندازه غلط تايپي برايمان ناراحت كننده است؟ متأسفانه مي بينيم كه اينطور نيست؛ چرا؟ براي اينكه هنوز مهارتمان براي اين نوع دقت در كار رسانه اي رشد نكرده و اينگونه امور مورد غفلت قرار گرفته است.

فارس: آيا در حال حاضر مباني روزنامه نگاري اسلامي در فضاي رسانه اي كشور تبيين شده است؟

اينكه اصولا روزنامه نگاري اسلامي و ارتباطات در اسلام چيست و چه مشخصه هايي دارد و مواردي از اين دست، هنوز در فضاي كاري رسانه هاي كشور تدوين نشده است؛ به طور خلاصه بايد گفت كه روزنامه نگاري غربي براي طمتع بشر دنيوي و تك ساحتي ساخته شده، براي اينكه لذت جويي بشر را در عرصه ارتباطات و آگاهي زيستي پاسخ دهد.

* روزنامه نگاري اسلامي در پي تعالي و سعادت مخاطبان

اما روزنامه نگاري اسلامي چيست؟ روزنامه نگاري اسلامي تنها نمي خواهد به دنيا، طمتعات دنيوي و مادي اكتفا كند بلكه قصد دارد مخاطب خود را تعالي دهد و در روزنامه نگاري اسلامي، سعادت بشر موضوعيت و اهميت دارد و سعادت تنها محدود و محصور در زيست دنيوي نيست بنابراين مي توانيم بگوييم در عرصه نظريه پردازي در حوزه كاري رسانه ها دچار ضعف هستيم و اگر الگويي براي روزنامه نگاري اسلامي ارائه شده بايد با مشاركت تمامي اصحاب رسانه، نواقص چنين الگويي برطرف و هرچه تمامتر و غني تر شود.

* مهارت هاي حرفه اي مقيد به مناسك فقهي را كسب نكرده ايم

ضعف ديگري كه در حوزه كاري رسانه ها با آن مواجه هستيم، موضوع "نهادسازي و مدل سازي " در رسانه ها است؛ همانطور كه در كار رسانه اي خود مراقب غلط هاي تايپي هستيم و براي اين منظور سازماني را در رسانه خود به نام بخش ويراستاري ايجاد و يك فرد ويراستار را براي اين كار استخدام كرده ايم و حتي در سطحي بالاتر، ويراستار حرفه اي نيز در رسانه ها تعريف شده تا ارزش هاي خبري و معيارهاي سازمان خبري نيز در اخبار اعمال شود.

اما در روزنامه نگاري اسلامي براي مدل سازي كاري انجام نداده ايم در صورتي كه ما نياز داريم كه يك ويراستاري فقهي براي فعاليت رسانه اي خود داشته باشيم؛ اگر خبري توسط رسانه ها توليد شد كه به اعصاب و روان جامعه صدمه زد بايد ناراحت شويم اما چرا اين اتفاق نمي افتد، به دليل آنكه مهارت هاي حرفه اي كه مقيد به مناسك فقهي ـ اسلامي است را كسب نكرده ايم.

فارس: چگونه بايد در عرصه فعاليت خبري، مهارت هاي حرفه اي همراه با مباني فقهي را كسب كنيم و آيا در سيره ائمه اطهار، نمونه هاي از نحوه برخورد صحيح با مجرمان يا بزهكاران وجود دارد؟

همانطور كه من در نماز خواندن مهارت پيدا مي كنم و اگر مؤمن باشم به هنگام زمان نماز، قلبم به تپش مي افتد و يا با فرا رسيدن زمان سال خمسي، دغدغه پرداخت خمس را دارم، تمامي اين موارد مهارت است؛ حال در عرصه فعاليت رسانه اي نيز بايد اين مهارت ها را كسب كنيم و اين دقت را داشته باشيم كه اگر خبري را توليد مي كنيم هم بايد به نياز اطلاع رساني جامعه و مخاطب پاسخ دهيم و هم خبر را طوري پردازش كنيم كه آثار منفي در بر نداشته باشد البته اين مسئله به معناي سانسور خبري نيست بلكه خبر بايد به خوبي و به درستي پردازش شود.

* سيره امير المومنين(ع) در مواجهه با مجرمان و اعمال خلاف در جامعه

به طور نمونه در سيره حضرت امير المومنين(ع) در نهج البلاغه، در بسياري از موارد حضرت برخي افراد را مورد خطاب قرار مي دهند اما اسمي از اشخاص ذكر نمي شود اما در مقابل و در مواردي كه نياز به تشهير وجود دارد، حضرت امير(ع) اسم برخي ها را مي برد در واقع ايشان در اين سيره خود گزارشگري مي كند، گزارش مي دهد از خطايي كه در فلان جا اتفاق افتاده، جايي كه به يك زن مسلمان يا به يك اقليت مذهبي در جامعه اسلامي تجاوز شده و يا خلخالي از پاي او درآمده اما نه اسمي از آن زن به ميان آمده و نه نامي از متعرض به آن زن اما اصل ماجرا چون اتفاق زشتي در جامعه اسلامي است توسط حضرت برجسته شده و فرياد برمي آورند كه اگر مسلماني از اين واقعه جان دهد نيز نبايد ملامت شود.

* چه ضرورتي براي انعكاس نام فرد متهم يا مجرم در اخبار وجود دارد

ما به خصوص در گزارش ها و اخبار حوادث و در مواردي نيز در اخبار سياسي با چنين مواردي روبه رو هستيم؛ اصولا چرا اين قدر اصرار داريم كه حتما اسم فرد متهم يا مجرم را در اخبار خود بياوريم، در بسياري از موارد اصل واقعه، واقعه غم انگيزي است كه بايد توصيف شود؛ آيا لزومي دارد كه حتما بگوييم فلان فرد اين جنايت يا خطا را مرتكب شده در صورتي كه هيچ لزومي براي درج اسم در بسياري از اين موارد وجود ندارد البته در برخي موارد، ممكن است واقعا نياز به ذكر اسم متهم يا مجرم هم باشد مانند پرونده شهرام جزايري يا فلان فرد كه از چهره هاي اصلي فتنه 88 بود اما در بسياري از موارد ضرورتي براي درج اسم افراد نيست.

در جمع بندي اين مباحث مي توان گفت كه در 3 سطح "نظريه پردازي "، "مدل سازي و نهادسازي " و "مهارت هاي حرفه اي " در حوزه كاري رسانه ها دچار ضعف هستيم و نياز به كار داريم.

* مهارت فعالان رسانه اي براي درك مباني فقهي در حوزه كاري خبر بايد ارتقا يابد

در مدل سازي و نهادسازي همان طور كه يك نهادي به نام سردبيري، ويراستاري و ... داريم، يك نهادي به عنوان سردبيري فقهي هم بايد داشته باشيم البته اين به معناي آن نيست كه در كنار هر سردبيري حتما يك مجتهد بنشيند بلكه منظور آن است كه شأن سردبير و يا ساير فعالان رسانه اي بايد آنقدر ارتقا پيدا كند كه بتواند مباني فقهي را با مصاديق حوزه كاري روزمره خبر تطبيق دهد.

همان گونه كه در رسانه ها روش تيتر زدن در چارچوب سياست هاي خبري، آموزش داده مي شود، مباحث فقهي مرتبط با كار رسانه اي نيز بايد به تمام رده هاي رسانه اي آموزش داده شود.

فارس: منظور شما از نهادسازي در خود رسانه هاست يا نهادسازي در سطوح بالاتر و در بخش هاي حاكميتي است؟

در حوزه انتشار اخبار قطعا نمي توانيم دائما با فلان نهاد تماس بگيريم كه فلان تيتر را مي خواهيم بزنيم، آيا به لحاظ شرعي مشكل دارد يا نه؟! بلكه خود رسانه ها بايد نهادي داشته باشند كه اين مقولات فقهي را فهم كند و توانمندي و مهارت هاي خبرنگاران و اهالي مطبوعات براي درك اين مقولات و لحاظ كردن آن در حوزه كاري خود و يافتن مصاديق ارتقا يابد.

* اخبار بايد از ابعاد فقهي و شرعي غربال شوند

همانطور كه اخبار از لحاظ معيارهاي حرفه اي، ارزش گذاري و دروازباني مي شود و سپس اجازه انتشار مي يابد، اخبار بايد از منظر و ابعاد فقهي و شرعي نيز غربال شوند و كليت مسئله اين است كه فرآيند توليد بايد از چنين دروازه اي نيز عبور كند.

راجع به اين پيشنهاد با چند تن از مجتهدين جوان صحبتي داشته ام؛ تصور مي كنم در اين حيطه افرادي مي توانند به ما كمك كنند كه هم پاي در عالم اجتهاد داشته باشند و از سويي دستي به عالم رسانه نيز داشته باشند تا بتوانند اين 2 حوزه را به هم گره بزنند.

فارس: در حال حاضر قانون مطبوعات بر فضاي فعاليت رسانه اي كشور حاكم است كه بسياري از ابعاد فقهي مورد اشاره در قالب اين قوانين لحاظ شده و از سويي هيئت نظارت بر مطبوعات نيز مراقب حسن اجراي قانون مطبوعات است اما متأسفانه شاهديم كه با حاكميت هر دولتي به نوعي سياست هاي هيئت نظارت بر مطبوعات نيز دستخوش تغييرات مي شود؛ گاها ديده مي شود كه هيئت نظارت نسبت به برخي خبط و خطاهاي بزرگ رسانه اي، چشم پوشي دارد و گاهي برخوردهاي شديدي با برخي رسانه هاي ديگر دارد؛ براي حل اين مسئله كه در واقع بخش عمده اي از اخلاق در رسانه به نحوه عملكرد هيئت نظارت بر مطبوعات مرتبط مي شود، چه بايد كرد؟

اخيرا يكي از دوستان هيئت نظارت بر مطبوعات گفت كه ما نگاه سياسي نداريم و من گفتم كه اي كاش لااقل نگاه سياسي داشتيد؛ در هفته هاي اخير 2ـ 3 نشريه به شمار نشريات كشور اضافه شدند، نشرياتي كه مسئولان آنها گاها به افق جامعه مدني توحيدي نه تنها معتقد نيستند بلكه سر ناسازگاري و مخالفت آن را نيز دارند.

* اعطاي مجوز نشريه به افرادي كه سابقه فتنه گري دارند

در بسياري از موارد افرادي موفق به دريافت مجوز رسانه و نشريه مي شوند كه در سابقه خود توطئه گري، فتنه گري را دارند يا رد پاي آنها در اعترافات سيد مهدي هاشمي معدوم ديده مي شود؛ افرادي كه در جريان فتنه 88 حضور فعالي داشتند اما متأسفانه مي توانند مجوز انتشار نشريه دريافت كنند، بايد بگوييم كه اي كاش لااقل در اين وادي، تدبير سياسي داشتيم كه اگر از تدبير برخوردار بوديم نبايد به خود اجازه چنين بي دقتي هايي را در فضاي رسانه ها مي داديم.

در حال حاضر افرادي را داريم كه با عناصر وابسته به نظام استكباري همكاري دارند، فردي كه به منزل جورج سوروس رفته و براي طرح انقلاب مخملي در نظام از 10 سال پيش برنامه دريافت كرده، تمام توان خود را براي عملياتي كردن اين برنامه ها به كار گرفته و در جريان فتنه به زندان رفته و پس از آزادي حالا مجددا به او مجوز نشريه داده شده است.

شايد اين تعبير، تعبير خوشايندي نباشد اما در فضاي رسانه اي ما ملموس است؛ هيئت نظارت بر مطبوعات يك لوله فاضلابي را به رودخانه ارتباطي كشور باز كرده و بعد توقع دارد كه تنها با چند صافي آب بتواند اين آب را تصفيه كند در حالي كه بايد اصل لوله فاضلاب را ببندد.

فارس: حضرت امام خميني(ره) در خصوص صلاحيت افرادي كه قصد فعاليت رسانه اي دارند، چه نظري داشتند؟

بنابر نظر حضرت امام(ره)، فردي كه اعتقادات التقاطي داشته حتي اگر توبه هم كرده است، نبايد به چنين فردي مجوز نشريه داده شود؛ اگر اين فرد توبه كرده، توبه اش قبول اما حضرت امام مي فرمايند «حتي اگر توبه كرده باشد آن فكر غلطش را در جامعه با تيراژ آنچناني منتشر مي كند» بسياري از افرادي كه هيئت نظارت به آنها مجوز نشريه مي دهد، داراي افكار التقاطي هستند و اين افكار را به راحتي در رسانه هاي خود ابراز مي كنند.

* جريانات منحرفي كه در نشريات و رسانه ها جولان مي دهند

حضرت امام تذكري خطاب به اصحاب رسانه و مطبوعات دارند كه چرا دائم، تصوير ايشان را در صفحه اول روزنامه چاپ مي كنند؛ حضرت امام اشاره مي كند آن كشاورزي كه به توليد غذاي جامعه اشتغال دارد يا آن صنعتگر، مخترع و ... حق دارند كه در رسانه ها حضور داشته باشند و اصحاب رسانه بايد به سراغ اين افراد بروند، روش و منش زندگي آنها و زحمات آنها را منعكس كنند اما در حال حاضر به فلان فردي مجوز مي دهند كه يك جريان منحرف را در نشريه خود و در سطح جامعه مطرح و بزرگ مي كند و تمام اين كارها را نيز از بودجه بيت المال انجام مي دهد.

در جمع بندي اين بحث بايد گفت كه مقام معظم رهبري به عنوان رهبر جامعه توحيدي كه بار هدايت جامعه را به دوش دارند به حوزه رسانه ها ورود كردند؛ جامعه رسانه اي كشور بايد از فرمايشات ايشان استقبال كنند.

بايد به عنوان يك مؤمن خبرنگار و روزنامه نگار، پرسش هايي كه در حوزه كاري رسانه اي برايمان مطرح مي شود را از مقام معظم رهبري و ساير مراجع استفتاء كنيم چرا كه مستمع صاحب سخن را بر سر ذوق آورد؛ واقعا اشراف و تسلط مقام معظم رهبري در مباحث فرهنگي بسيار وسيع است اما در بسياري از اين مباحث در حوزه كاري رسانه ها غفلت داشته ايم.

* مقيد به سرايت دادن آموزه هاي اسلامي به حيطه كار رسانه اي نبو ده ايم

بسياري از فعالان مطبوعاتي و رسانه اي ما افراد متدين و مقيد به مسائل شرعي هستند اما مقيد به سرايت دادن آموزه هاي اسلامي به حيطه صنفي و كار رسانه اي خود نيستند؛ چطور در هر صنفي براي امور كاري خود با مراجع تماس مي گيرند و مسائل مبتلا به شرعي خود را سؤال مي كنند اما در جامعه مطبوعاتي و رسانه اي كشور، كمتر به مباحث فقهي حوزه كاري خود توجه داشته ايم و قطعا با پرسش هايي كه از سوي ما مطرح خواهد شد، تأمل بيشتري در باب اين مسائل خواهد شد و پاسخ هاي لازم را دريافت خواهيم كرد.