چگونه دلار وارد تجارت جهانی شد؟

آمریکا مدت های مدیدی است به لطف قدرت پول خود بر تجارت جهانی تسلط داشته است، اما اخیرا کارشناسان و صاحب نظران اقتصادی نظرات متفاوتی درباره اینده دلار آمریکا ارائه کرده اند؛ برخی می گویند که به تدریج ضعیف خواهد شد و برخی نیز به شتاب ضعف آن اعتقاد دارند. در این بین، اما برخی دیگر بر این باورند که همچنان قوی خواهد ماند تا اینکه به تنها ارز بین المللی باثبات تبدیل خواهد شد.

به گزارش شفقنا به نقل از الجزیره، روزنامه فرانسوی لوفیگارو با اشاره به این موضوع می نویسد: «سلطه پول آمریکا بر جهان با تبدیل آن به یک سلاح در جنگ روسیه و اوکراین رو به افول است، زیرا تحریم های اقتصادی غرب علیه روسیه بر سیستم های اقتصادی، تجاری و مالی جهان تاثیر گذاشته و نگرانی هایی را در خصوص تعدیل نظام مالی جهانی ایجاد کرده است.»

چالش های پیش روی صادرات غیرنفتی

در ادامه گزارش لوفیگارو با اشاره به اینکه یکی از مسائل اصلی مورد بحث، وضعیت دلار آمریکا است، آمده است: زمانی که آمریکا بین سال های ۱۹۶۴ و ۱۹۷۱ میلادی موافقت کرد که طلا را با قیمت ثابت ۳۵ دلار در هر اونس جایگزین کند، دلار به اولین ارز ذخیره و مبادله بلامنازع جهان تبدیل شد بنابراین بانک های مرکزی به سوی دلار هجوم آوردند تا ذخایر ارزی خود را افزایش دهند به ویژه اینکه سپرده گذاری آن علاوه بر سهولت مدیریت، مانند طلا پایدار بود ودر نتیجه چنین به نظر می رسید که آمریکایی ها با چاپ مقداری دلار، طلا تولید می کنند.

سپس بانک فرانسه از سال ۱۹۶۵ به طور سیستماتیک شروع به جایگزینی طلا با دلار کرد و آمریکا در ۱۵ آگوست ۱۹۷۱ بدون هماهنگی قبلی با هیچ یک از متحدان خود با پایان دادن به رابطه مستقیم بین المللی دلار و طلا، جهان را غافلگیر کرد.

از سال ۱۹۷۳ میلادی با افزایش شدید قیمت نفت (ماده خامی که صورت حساب آن فقط با دلار صادر می شود) معضل «پترو دلار» (دلار نفتی) پدید آمد، در این هنگام مبالغ هنگفت ناشی از بازار انرژی به عنوان اولویت در بازار های آمریکا سرمایه گذاری شد و برتری نسبی را برای اقصاد آمریکا به ارمغان آورد و منجر به سرخوردگی شدید در میان شرکای اروپایی آمریکا گشت.

امین دلیری، مدرس حوزه اقتصاد در یادداشتی با موضوع پایان حکمرانی دلار برای مهر نوشت، در تعاریف معمول بین المللی، ارز (Foreign exchange) یک وسیله پرداخت در مبادلات خارجی است که کشوری از راه صادرات کالا و خدمات به دست می آورد. این ارز مرجع باید دارای خصوصیت نقد شوندگی و تبدیل به پول سایر کشورها، فراوانی و قابلیت دسترسی آسان داشته باشد و در بلندمدت دامنه نوسان ارزش آن کم بوده و ارزش آن در مقابل طلا حفظ شود.

بعد از جنگ جهانی دوم، پس از پیروزی متفقین در جنگ، ۲۲ جولای ۱۹۴۴ میلادی کنفرانسی در آمریکا با عنوان «برتون وودز» Bretton Woods)) با شرکت ۴۴ کشور جهان برگزار شد تا یک سیستم پولی بین المللی در تجارت خارجی تمام کشور ها لحاظ شود. در این کنفرانس علاوه بر نمایندگان کشورها، صاحبنظران و اقتصاددانان مطرح جهان نیز حضور داشتند. بنا به پیشنهاد جان مینارد کینز، اقتصاددان معروف انگلیسی که در کنفرانس حضور داشت، پیشنهاد کرد؛ برای توسعه تجارت و جلوگیری از نوسان و بحران های مالی، کشور ها یک ارز واحد و یک بانک مرکزی واحد داشته باشند. پس از تبادل نظر های افراد شرکت کننده درباره پیرامون موضوع و پیشنهاد نماینده آمریکا که دلار آمریکا این وظیفه را به عهده بگیرد، مورد بحث قرار گرفت. در نهایت در این کنفرانس تصمیم گرفته شد دلار در مبادلات تجاری خارجی کشور ها یک ارز مرجع باشد و ارزش آن برای هر اونس طلا ۰۸۷۵ / ‏‬ ۳۵ دلار تعیین شد.

برتون وودز در واقع همان سیستم فدرال رزرو بانک مرکزی آمریکا است. به این ترتیب در کنفرانس برتون وودز دلار به صورت موقت ارز واحد و سیستم فدرال رزرو به یک بانک مرکزی جهانی در مبادلات ارزی و پولی بین المللی عمل کند، مورد تصویب قرار گرفت و ارزش آن برابر ارزش طلا باشد پذیرفته شد. در این کنفرانس همزمان دو نهاد بین المللی پولی و مالی یعنی صندوق بین المللی پول (IMF) و بانک جهانی (World Bank) با اهداف کمک به تراز پرداخت ها و حمایت مالی از برنامه های توسعه ای کشور های عضو تأسیس شد.

ایران در ۱۸ دسامبر ۱۹۴۶ به عضویت صندوق بین المللی و سپس بانک جهانی در آمد. در آن زمان ابتدا برابری ریال با دلار، ۵۰/ ۳۲ ریال بود. در این سال فرار سرمایه با مهاجرت بسیاری از تجار و متمولان همراه شد، بر اساس فشار تقاضا ارزش دلار نسبت ریال، ۷۵ ریال شد، ولی قیمت رسمی آن ۵۰/ ۳۲ ریال ثابت ماند. با تأسیس بانک ملی ایران در ۱۸ می ۱۹۵۷ که با کودتا علیه دولت مرحوم دکتر مصدق قرین بود، قیمت دلار ۷۵ ریال تعیین شد. البته پس از تأسیس بانک مرکزی ایران در سال ۱۹۶۰ قیمت دلار در برابر ریال در نوسان قیمتی ۶۰ تا ۷۰ ریال باقی ماند.

سال ۱۳۷۱ خورشیدی با سخنان نیکسون، رئیس جمهور وقت آمریکا که به عنوان شوک نیکسون معروف است، اعلام کرد از این پس ارتباط دلار با ذخایر طلا در فدرال رزرو قطع می شود. در این صورت فدرال رزو اجباری ندارد در برابر حجم دلار های انتشار یافته، ذخایر طلا را در صندوق بین المللی پول افزایش دهد. البته در همان موقع هم یک ناترازی در میزان دلار های انتشار یافته و ذخیره طلا وجود داشت.

بعد از قطع ارتباط ارزش دلار با طلا، همان طور که اشاره شد تا سال ۱۹۷۱ ارزش ارز های کشور های جهان که دارای یک نرخ ثابت با حداقل نوسان (به اضافه یک و منهای یک) بود. البته با افزایش ارزش طلا در مقابل کاهش ۵ درصدی ارزش دلار، این نوسان کمی بالای ۲ و کمی منهای ۲ تعیین شد. ولی بعد از اعلام نیکسون مبنی بر قطع ارتباط دلار با طلا و خارج شدن ارز های کشور ها از نرخ ثابت نسبت به دلار، ارز های کشور ها به صورت نرخ ارز شناور در مقابل دلار تغییر کرد. ارزش ارز های کشور ها نسبت به دلار در بازار «اف ایکس» که بزرگترین بازار دادوستد پول در جهان است و حجم معاملات آن در روز بالغ بر ۵ تریلیون دلار است تعیین می شود. مرکز این بازار خرید و فروش ارز در نیویورک است.

در این صورت کشور های دیگر عضو هم اجباری برای افزایش ذخیره طلای خود در قبال چاپ و انتشار پول ملی خود نداشتند. از این به بعد تعیین ارز پول ملی کشور ها تابع صادرات و واردات و ایجاد تعادل در نیرو های عرضه و تقاضای آن در بازار های ارزی خارجی که نرخ ارز در آن تعیین می شود، بستگی دارد و ارزش ارز های کشور های دیگر با دلار در بازار خرید و فروش ارز در مرکز ارزی اف ایکس تعیین می شد؛ بنابراین نرخ ارز کشور ها از نرخ ثابت نسبت به دلار به طرف نرخ های شناور سوق داده شد.

بنا بر این ارز جارجی و ذخیره آن برای واردات کالا های وارداتی نظیر مواد اولیه، واسطه ای و سرمایه ای و مصرفی و خدمات اختصاص می یابد و امکان پرداخت آن از طریق خالص صادرات کالا و خدمات با داشتن تراز پرداخت های تجاری مثبت و ذخایر ارزی داخلی و خارجی قابل انجام است. کشوری موفق است میزان صادرات آن از واردات آن بیشتر و بدون تراز تجاری منفی باشد.

حال که نقش ارز خارجی و ارتباط آن با پول ملی کشور ها را با دلار و چگونگی تعیین ارزش آن ها با دلار و سایر ارز های خارجی، آشنا شدیم، لازم است موضوع نحوه ترتیبات ارزی کشور ایران با دیگر کشور های جهان که تحت قواعد تجارت بین المللی و قرارداد ها قابل انجام است، اشاره ای داشته باشیم و سپس چگونگی خروج از سلطه دلار که بیش از ۷ دهه است به عنوان ارز مرجع یکه تازی کرده و خارج از توافق برتون وودز به عنوان ابزار سیاسی مورد استفاده دولت آمریکا قرارگرفته، طی یادداشتی دیگر مطالبی را بیان خواهم کرد.