ايراس: تركيه در سال هاي پس از فروپاشي شوروي در كنار ساير كشورهاي تلاش هاي مشخصي را براي افزايش نفوذ خود در كشورهاي به جاي مانده در دستور قرار داد. هرچند ترك ها در ابتدا با تأكيد بر شعارهاي قوميتي از جمله «پان تركيستي» به اين امر مبادرت مي كردند، اما به تبع برخي واكنش هاي منفي، سياست عمل گرايانه اي را در اين زمينه در پيش گرفته و نه تنها در كشورهاي «ترك زبان»، بلكه در ساير كشورها از جمله در تاجيكستان نيز به موفقيت هاي مشخصي دست يافته اند.

اخیرا دولت ترکیه اعلام کرده، بورسیه های دانشجویان تاجیکی را برای تحصیل در این کشور افزایش خواهد داد و این مطلب از سوی وزارت آموزش و پرورش تاجیکستان (وزارت معارف) نیز تاکید شده است. ترکیه پس از فروپاشی اتحاد شوروی در سال 1991 فعالیت های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خود را در کشور های آسیای مرکزی، بویژه تاجیکستان آغاز نمود.

مقامات ترکی بارها در صحبت و ملاقات های خود اعلام کرده اند که هدف آنها گسترش فرهنگ مردم منطقه بوده است و در امور داخلی کشور ها و آسیب نرساندن به فرهنگ بومی کشور ها دخالت نخواهد کرد.

آنها ابتدا در پی تاسیس مدارس ترکی در این کشور ها، بویژه تاجیکستان شدند که با نام "لیسه"(آموزشگاه) معروف می باشند. در حال حاضر در تاجیکستان شش لیسه در شهرهای دوشنبه، قرغان تپه، کولاب، تورسون زاده مشول فعالیت می باشند. گفته می شود که در این لیسه ها بیش از 300 نفر دانش آموز به تحصیل فرا گرفته شده اند که 230 نفر آموزگار (166 نفر آموزگار تاجیک و باقی مانده آموزگاران ترکی) به آنها تدریس می دهند. تقریبا 50 نفر دانشجوی تاجیک نیز در دانشگاه های ترکیه تحصیل می کند.

نظر به اطلاع وزارت معارف تاجیکستان همه ساله دولت ترکیه برای شامل شدن دانش آموزان تاجیک به مدارس ترکی در تاجیکستان آزمون اعلام می کند که دانش آموزان پس از کلاس شش (کلاس اول راهنمائی) به آنها شامل می شوند. در این آزمون در سال 2010 حدود 360 نفر دانش آموز شرکت کردند و تنها 90 نفر حق تحصیل در مدارس را در تاجیکستان کسب کردند.

به نوشته مطبوعات تاجیکستان بسیاری از خانواده های تاجیک ها خواهش دارند فرزندان آنها در مدارس ترکی تحصیل کنند و برای این امر آنها نهایت تلاش خود را به خرج می دهند که بیشتر روشنفکران و خانواده های شهر نشین در این زمینه فعال و از شمار متقاضیان بوده اند. علت توجه جامعه تاجیک بر تحصیل فرزندانشان در مدارس ترکی در چیست و چرا با اینکه از پیامد های نامطلوب ترویج فرهنگی ترکی در جامعه تاجیک که بارها در مطبوعات این کشور صدا داده از پان ترکيست شدن و از هویت زدائی آنها بانگ خطر زده بود، ولی این توجه و تمایل کاهش نیافته است؟

کارشناسان در این زمینه اظهارنظر های مختلف ارائه داده اند. یکی اینکه ترکیه چون در همه بخش ها در عرصه فرهنگی نیز می خواهد با ایران رقابت کند و هر جا ایران وارد شد ترکیه نیز دیر یا زود آنجا حضور می یابد. همچنان که ایران در بخش اقتصاد از نخستین کشورهائی بود که به اقتصاد آسیای مرکزی، از جمله تاجیکستان ابتدا با حضور چشمگیر وارد گردید ترکیه نیز از قافله عقب نماند و بنا را بر این نهاد در این کشور تاثیرگزار باشد و امروز پس از فروپاشی رژیم شوروی شاهدیم که این کشور در بخش ساختن جاده ها، هتل، بازار غذای این کشورها (رستوران، کافه ...) فعالیت چشمگیر از خود نشان داده و طبق آمارها در این امر به موفقیت های قابل ملاحظه دست یافته است. وجود سه رستوران بزرگ موسوم به "مروه" در شهر دوشنبه که با استقبال بی سابقه شهروندان پایتخت تاجیکستان مواجه بوده گواه بر این امر است.

ترک ها کمبود و ضعف بخش آموزش و پرورش تاجیکستان را آموختند و بر این شدند تا با راه ندازی مدارس نظام مند و سنتی و منظم در مقابل این روند گام بردارند.

به گفته شاهدان نظام تحلیل در مدارس ترکی خیلی جدی همچنان که در زمان شوروی حاکم بود، صورت می گیرد و دانش آموزان با لباس های یک دست و حضور فعال هر صبح و شام در مدرسه حاضر می شوند و در این مدارس تقریبا غیبت غیر موجه (به استثنای مرخصی و حوادث غیر قابل پیش بینی) نداشته اند و سختگیری اساتید و دبیران از دیگر ویژگی های این مدارس بوده که تنها گواهی پزشک و حضور مستقیم والدین غیبت فرزندان را تائید می کند در حالی که در ساير مدارس تاجیکستان این پدیده مشاهده نمی شود و نوعی دل سردی و غیبت مداوم دانش آموزان همواره احساس می شود و هر چند بارها مسولین وزارت آموزش و پرورش در پی اقدام و تدابیر مختلف بوده اند، ولی مثمرثمر نبوده است.

دانش آموزان در مدارس ترکی در مدت کوتاه زبان های ترکی و انگلیسی و روسی را فرا می گیرند که حتی گفته می شود سطح دانش و زبان دانی آنها از دانشجویان دانشگاه های تاجیکستان بهتر بوده است.

همچنین، در مدارس ترکی دبیران با سواد و حرفه ای به تدریس جلب شده اند که با حقوق خوب و کافی مشغول تدریس هستند. در حالی که در مدارس تاجیکستان عکس این مشاهده می شود و آموزگاران بدون انگیزه و علاقه و با هزار ناز و نوز و دل ناخواسته و با حقوق اندک مشغول کار هستند و در فصل زمستان با سرد شدن هوا مدارس تعطیل و با گرم شدن هوا مدرسه را ترک و جهت کار به روسیه مهاجرت می کنند که از این کمبود معلم چندین بار بحث های جدی در دايره های حکومتی صورت گرفته ولی نتیجه مفید به بار نیاورده است. در حالی که مدارس ترکی با شرائط خوب تحصیل-کلاس های گرم و شیک، تامین کافی دانش آموزان با لوازم تحریر و کتاب و ... تامین می باشند.

تاکید مسولین مدارس ترکی بر دانش آموزان و والدین آنها نیز این بوده که دانش آموز نباید پس از فارغ شدن از مدرسه و در ایام تعطیل به کار فیزیکی جلب شود و در منزل با والدین و سائر اعضای خانواده با این سه زبان که ذکرشان در فوق آمد، صحبت کنند. نظر به گفته برخی از شاهدان بیشتر خانواده های که فرزنداشان در مدارس ترکی تحصیل می کنند با زبان ترکی مسلط می شوند. البته، خطر پیروزی و چیرگی زبان ترکی در جامعه در آینده دور از احتمال دور نیست و فعالیت های مسولین فرهنگی ترکیه در تاجیکستان در زمینه ترویج سریال های ترکی که همگی با زبان ترکی بوه اند، نیز در این زمینه فعالیت آنها را موثر می سازد.

گفتنی است اقدام مقامات فرهنگی ترکی به باور بسیاری از کارشناسان پس از پخش سریال یوسف پیامبر (با کارگردانی آقای سلحشور، فیلم ساز ایرانی) سرعت بیشتر یافته و ترک ها در صددند ابتکار عمل را از ایرانیان بگیرند و امروز مغازه های نوار فروشی شهر دوشنبه و دیگر شهر های تاجیکستان مملو از فیلم های ترکی هستند و حتی در شبکه های تلویزیونی تاجیکستان برخی از این فیلم و سریال ها به طور مداوم پخش می شوند.

به گفته کارشناسان عرصه فرهنگی ترکیه در بخش فرهنگی در تاجیکستان همچنان که در بخش اقتصاد بدون سرو صدا و هنگامه و مستقیم و گاه غیرمستقیم ولی برنامه ریزی شده عمل می کند و علت موفقیت آنها را برخی تحلیل گران در عدم کیش دادن کارها و هماهنگی و رایزنی های بدون نتیجه عنوان کرده اند. وجه دیگر مثبت ترک ها همانا توجه بر کمی و کیفی در پروژه ها بوده است که آنها با چند پروژه ای که در تاجیکستان انجام دادند (هم چون هتل سازی، راه سازی، رستوران ...) تایید این امر است. لذا به نظر می رسد با این ابتکار عمل و پیشرفت ها دیری نگذرد که ترکیه در بخش آموزش و پرورش تاجیکستان جایگاه و نفوذ بالقوه ای کسب کند که بعید نیست بعد از چند سال دیگر دولت تاجیکستان قادر نباشد از حضور چشمگیر آنها جلوگیری نماید.

این در حالی است که فارسی زبانان آسیای مرکزی در اوایل قرن 20 میلادی، یعنی دقیقاً صد سال قبل با این مشکل مواجه بودند و از این پدیده، تحصیل محصلین فارسی زبانان در مدارس و مراکز علمی و پژوهشی ترکیه ضربه های شدیدی بر پیکر و بدنه آسیای مرکزی وارد شده بود. چنانچه عبدالروف فطرت (1937-1886) از روشن فکران و ادیبان برجسته، سال های 20 قرن گذشته پس از ختم مدرسه میر عرب بخارا در سال 1909 میلادی برای ادامه تحصیل به استانبول ترکیه رفت. در سال 1921 وزیر معارف جمهوری مردمی شوروی بخارا و در 1922 معاون نخست وزیر بخارا بود. وی از پیشوایان حرکت جدیدی و نیز ادبیات نوین بود.

پس از بازگشت از ترکیه به جمعیت ادبی پان ترکستی"چغتای گرونگی" (صحبت اهل چغتای) پیوست. او هر چند با زبان فارسی آثار ارزشمند، مثل "مناظره"(استامبول، 1909)،"بیانات سیاح هندی"(استامبول، 1912) را منتشر کرد که در فضای سیاسی آن روزگار تاثیر باسزائی داشتند، ولی با پیوستن به محافل پان ترکستی در ترکیه و آسیای مرکزی به پان ترکست سرسخت تبدیل گردید و با قرار گرفتن زير تاثیر اندیشه های آنها حتی آنهائی را که در ادارات و موسسه های بخارا با زبان فارسی سخن می کردند جریمه می کرد و بر این بود که برای استفاده هر واژه فارسی باید 5 روبل جریمه پرداخت کنند.

بی دلیل نیست که محمد جان شکوری بخارائی، دانشمند نامدار تاجیک در مورد فطرت در مطلبی گفته بود" فطرت را باید گشت و بر سر قبرش اشک ریخت"، یعنی شکوری خدمات فطرت را در مد نظر گرفته و نیز از خیانت های این ادیب و شاعر هم یاد می کند چون فطرت را از بنیادگذاران نثر روان فارسی در آسیای مرکزی اعتراف می کنند.

لذا با توجه به این خاطره تلخ تاجیکان از گذشته نه چندان دور نگرانی جامعه تاجیک این است که دانشجویان تاجیک که هم اکنون در مدارس ترکی تاجیکستان و نیز در ترکیه تحصیل می کند دیری نگذرد که در دراز مدت به فطرت های معاصر و نو تبدیل شوند و تاجیکستان که در حال حاضر با گروه های مختلف پیروان فرق گوناگون دست و پنجه نرم می کند احتمال دارد در آینده نزدیک با معضل دیگر، پانترکستان و جریان پانترکستی روبرو گردد.

چون بیشتر پیروان فرق گوناگون که هم اکنون در این کشور فعالیت دارند، همچون اعضای حزب التحریر، سلفیان و غیره اکثراً تحصیل کردگان خارج کشور می باشند و از سوی کشور های خارجی حمایت می شوند. این در حالی است که بیشتر دانشجویان تاجیک که در کشور های عربی، ایران، پاکستان ... تحصیل می کردند با دستور حکومت تاجیکستان به وطن بازگردانده شدند.

هر چند برخی از آنها در اصل با گروه های افراطی و مذهبی ارتباطی نداشتند، ولی بر اثر فعالیت نامطلوب چند گروه افراطی که امروز در جامعه تاجیکستان مشکلاتی را به بار آورده اند، قربانی این موضوع شدند و هر چند برخی از آنها از آن همه امکانات خوب و مساعد تحصیل و تدریس محروم شدند و هم اکنون در فضای یاس و نومیدی به سر می برند.

همچنان که گفته شد بیشتر فعالیت های ترکیه در تاجیکستان به دنبال اقدام های ایران بوده و این کشور با شیوه های آگاهانه این روش و حرکت های ایران را دنبال می کند. به گفته کارشناسان در جامعه تاجیکستان تا کنون یک مدرسه ایرانی فراگیر که در سطح بلند به پذیرش دانش آموزان و دانشجویان تاجیک اقدام ورزد وجود ندارد و در حال حاضر مدرسه ایرانی که در نزد سفارت ایران در شهر دوشنبه وجود دارد با امکانات محدود فعالیت می کند و نزدیک 500 نفر از خانواده های تاجیک فرزندان خود را برای تحصیل در این مدرسه ثبت نام کرده اند، ولی به دلیل عرم امکانات آنها خارج از تحصیل در این مدرسه مانده اند.

این در حالی است که ایران و تاجیکستان دو کشور دارای مشترکات فراوان فرهنگی و مهم تر از همه از زبان واحد- فارسی برخورداند و دو ملت با بزرگان و مشاهر فارسی گوی به طور یکسان می نازند و می بالند و تحصیل در مدرسه ایرانی که از هر گونه تبعیض و تبلیغ اندیشه های افراطی و غیراسلامی و غیر فارسی به دور است به نفع تاجیکان خواهد بود و دانش آموزان در چنین مدارس در واقع با گذشته پرافتخار و افکار و اندیشه های نیاکان خود آشنا می شوند.

جدا از این با حروف فارسی که در گذشته نه چندان دور رسم الخط رسمی این مردم بوده آشنائی پیدا می کنند و قرآن مجید و چهار کتاب و آثار بزرگان خود را که همگی در نزد مردم این سرزمین جایگاه رفیع دارد، به صورت اصلی مطالعه می کنند. امری که قبل از فرو پاشی اتحاد شوروی آرزوی مردم این منطقه بود و در انتظار فرا رسیدن چنین فرصتی ای بسی جان های بیدار حسرت فراوان را به خاک برده اند. از این رو، علاج واقعه را قبل از وقوع باید گرفت که فردا دیر خواهد شد و مسولین وزارت معارف تاجیکستان هر چند با خیال راحت از حالا اعلام کرده اند که ترکیه برای آنها مشکل ساز نیست، ولی ادعای آنها احتمال از روی احساس و ناآگاهی باشد و بعید نیست بیش سیل عظیم خطر را نتوانند با هیچ افدام دیگر جلوگیری کنند و تجربه تلخ پیامد این امر هنوز از کام جامعه آسیای مرکزی بیرون نرفته است.

نويسنده: شاه منصور شاه میرزا، ادب پژوه تاجیک