این بمب، واقعی استپول نیوز - ایمان اسلامیان*،پرداخت دراماتیک و هنرمندانة به مسائل و چالش ها، معمولاً شدت و وسعت نفوذ آن ها را افزایش داده و می تواند روند بهبود و حل مشکلات را تسریع و تسهیل کند. مثالِ معروف در این زمینه، فیلم «دایره مینا» اثر داریوش مهرجویی است که با تصویرگری واقع گرایانه و تلخ از پدیده خون فروشی در ایرانِ آن زمان، نقطه عطفی در تأسیس و فعالیت سازمان انتقال خون ایران گردید.

یکی از مسائل ملی پیش روی کشور، بی تردید مسئله ناترازی های موجود در دارایی و بدهی صندوق های بازنشستگی کشوری و احتمال فروریزی آن ها در سالهای دور یا نزدیک است. فیلم مستند «بمب ساعتی» ساخته کمیل سوهانی و حسین خداپرست با ورود هنرمندانه به این موضوع توانسته است در یک ساعت نفس گیر و خوش ریتم، روایتی تأثیرگذار از بمبی ارائه کند که دیر یا زود منفجرشده و کل کشور را متأثر خواهد ساخت.

مستند با یونانِ سال های اخیر شروع می کند؛ کشوری با 5 هزار سال تاریخ مدون، مهد فلسفه، گهواره دموکراسی و تمدن غرب و ویژگی های ممتاز دیگر که ترکیب جمعیتی آن و قوانین گشاده دستانة بازنشستگی اش باعث شده است تا این کشور برای پرداخت تعهدات خود و به ویژه حقوق بازنشستگان، ناگزیر به استقراض خارجی گردد. قرض دهندگان نیز پرداخت وام های جدید را به اصلاحات ساختاری نظام اقتصادی و تأمین اجتماعی مشروط نموده اند. ادامه داستان یونان را حالا همه می دانند؛ حقوق بازنشستگان قابل پرداخت نبود، بانک ها اضطراراً تعطیل شدند و نهایتاً در سیاه ترین گزینه ممکن؛ کشور برای پرداخت تعهدات خود مجبور به فروش جزایرش شد. فیلم تأکید می کند که درباره یونان نیست؛ اما با قرینه سازی ایران با یونان و ذکر تشابهات بین این دو کشور از حیث ترکیب جمعیتی و قوانین تأمین اجتماعی، نشان می دهد که در صورت عدم پیش بینی تدابیر اصلاحی، سرنوشت مغشوش این روزهای یونان در انتظار ایران خواهد بود. فیلم از جهاتی گزنده و تلخ است؛ اما همین گزندگی، این امید را ایجاد می کند که تا تلخی اش، همه را به اجماعی برساند تا در مقابل تصمیماتِ اشتباه زنجیره ای گذشته که نتیجه اش صندوق های بازنشستگی نامتوازن است؛ یکسری تصمیمات اصلاحی سخت اتخاذ شود. در این زمینه توجه به چند نکته می تواند مؤثر باشد:

1- همان طور که در مستند مورد تأکید قرار می گیرد؛ عموم ارکان حاکمیت و صاحب نظران بر وجود بحران در صندوق های بازنشستگی اعتقاددارند. در برخی مطالعات پژوهشی صورت گرفته ازجمله گزارش مرکز پژوهش های مجلس(که در مستند به آن اشاره نمی شود) وضعیت وخیم ناترازی صندوق های بازنشستگی مورد تأکید قرار می گیرد. لیکن به نظر می رسد افکار عمومی و حتی بعضی از تصمیم سازان و تصمیم گیران برآورد دقیقی از عمق و شدت آثار و عواقبِ تزلزل در صندوق های بازنشستگی ندارند. به عنوان نمونه همان طور که یکی از مدیران ارشد وزارت رفاه در نشستی دیگر مورد تأکید قرار می دهد؛ بحران صندوق بازنشستگی بسیار کوچک فولاد(با 92هزار بیمه شده) که کشور را متأثر ساخت و موجب بروز التهابات متعدد اجتماعی شد، در مقابل بحران محتمل سایر صندوق های بازنشستگی بزرگ کشور، در حکم یک کاریکاتور خواهد بود. لذا به نظر می رسد در خصوص چالش های صندوق های بازنشستگی به عنوان یکی از ابر بحران های سه گانه کشور، سخنرانی ها و نوشته های مختلفی نشر یافته است و اقداماتی نیز از سوی نهادهای اجرایی و تقنینی صورت گرفته است؛ لیکن به نظر می رسد در خصوص عمق و شدت تبعات این بحران تصور و پیش بینی واحدی وجود نداشته و از همین رو بسته جامع اقدامات مدیریت این ابربحران، هنوز به مرحله پیش اجرا نرسیده است.

2- گروه مشاوران دانشگاه هاروارد که در حدود 60سال پیش و در زمان ریاست ابوالحسن ابتهاج بر سازمان برنامه وبودجه به ایران آمدند؛ در گزارش خود یکی از بزرگ ترین معضلات نظام اداری ایران را ابهام در تعیین متولی و مسئول موضوعات و مسائل و عدم تناسب اختیارات و امکانات با مسئولیت های سازمان ها می دانند. متأسفانه پس از گذشت سال ها، هنوز این ضعف در مواجهه با مسائل و مشکلات بزرگ محسوس و آزاردهنده است. چیزی که در مستند به به طور مشخص به آن اشاره می شود به راه های بهبود و اصلاح است. لیکن نظام اداری کشور چنین است که مواجهه با این معضلات و اتخاذ راهبردهای پیشنهادی با ناملایمات مختلف روبرو شده و بعضاً در دالان های کارگروه های بین بخشی درآمد و شد، قرارگرفته و همان طور که مشاوران هاروارد گفته اند در ابهام متولی و مسئول باقی خواهد ماند. اگرچه وزارت تعاون و کار و رفاه اجتماعی راهبر تأمین و ارتقاء شاخص های اجتماعی کشور جهت استقرار امنيت نرم،عدالت اجتماعی،رفاهوثباتاجتماعیاست، لیکن اختیارات و حوزه های مؤثر مرتبط با نظام رفاه اجتماعی در سایر دستگاه ها و ارکان حاکمیتی کشور نیز گسترانده شده است. لذا به نظر می رسد تعیین متولی واحد برای راهبری فرایندهای مرتبط با حل بحران صندوق های بازنشستگی و پیش اقدامات اجتماعی و فرهنگی پیوست و تفویض اختیارات لازم به متولی، تعیین کننده و حیاتی خواهد بود.

3- همان طور که معاون وزیر رفاه در مستند تصریح می کند؛ 137 کشور اصلاحات ساختاری اعم از کاهش سن بازنشستگی و مزایای بازنشستگی را به عمل آورده اند. حتی موضوعی که جدا از مستند می توان به آن اشاره نمود این است که بسیاری از این اصلاحات موفق، در زمان بحران های اقتصادی صورت گرفته است. لذا پیش بینی اقدامات اصلاحی حتی در شرایط بغرنج اقتصادی کنونی کشور نیز دور از منطق نخواهد بود.

4- در مستند به تجربه کشور کانادا در اصلاحات موفق نظام بازنشستگی اشاره می کند، به شهادت فیلم و طبق مصاحبه نخست وزیر وقت کانادا، دو عامل مؤثر در توفیق اصلاحات آن کشور، نخست پذیرش مشکل و دوم اجماع و همگرایی همه جریان های قدرت و گروه ها در حل مشکلات است. چراکه به جز این حالت، اصلاحات نظام بازنشستگی در چنبره منازعات جناحی و سیاسی گرفتارشده و فرصت های طلایی خروج از بحران را از کشور سلب می کند.

5- هزینه اصلاحات جدی نظام رفاه اجتماعی اعم از اصلاحات پارامتریک، ساختاری، اجرایی و سیستماتیک، بدون اتکا به سرمایه اجتماعی، می تواند از عهده و طاقت کشور خارج شده و نتایج غیرقابل پیش بینی اجتماعی و امنیتی را به بار آورد. در نقطه مقابل درصورتی که حاکمیت بتواند افکار عمومی را در خصوص ضرورت و حیاتی بودن اصلاحات در این بخش قانع کند، خواهد توانست با دشواری های کمتری روند اصلاحات را پیگیری نماید. در این زمینه قطعاً کانال های اطلاع رسانی و اِبراز هنرمندانه این معضلات و ضرورت حل آن ها مانند فیلم مستند «بمب ساعتی»، خواهد توانست نقشی کلیدی در بسترسازی اصلاحات نظام بازنشستگی اعم از قوانین بازنشستگی، مدیریت دارایی ها، حکمرانی اقتصادی صندوق ها و... فراهم آورد.

امپراتوری پارس و یونان در تاریخ باستان؛ از حیث بزرگی و عظمت رقیب، همپا و همراستا بودند، به روایت فیلم مستند «بمب ساعتی»، یونان و ایران مجدداً در یک عرصه همراستا با یکدیگر شده اند که این بار از عظمت و بزرگی خبری نیست. ایران می تواند یونان نشود درصورتی که بپذیریم این بمب واقعی است و برای خنثی نمودن آن باید همه امکانات و ابزارمان را بسیج کنیم.

*ایمان اسلامیان؛ تحلیلگر مدیریت دولتی و توسعه